Omówienia i recenzje Publicystyka

Zbigniew Wróblewski: Inne umysły [recenzja]

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2018 nr 6 (24), s. 51. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


Gdy szu­ka­my innych umy­słów poza gra­ni­ca­mi gatun­ku homo sapiens, roz­glą­da­my się przede wszyst­kim za naszy­mi bio­lo­gicz­ny­mi krew­nia­ka­mi, zbu­do­wa­ny­mi na podob­nym pla­nie ukła­du ner­wo­we­go (duże mózgi). Szym­pan­sy, psy, pta­ki mają tyle bio­lo­gicz­nych cech wspól­nych, że ich umy­sły, zwłasz­cza w per­spek­ty­wie ewo­lu­cyj­nej, wyda­ją się w pew­nym stop­niu podobne.

Filo­zof Peter God­frey-Smith w swo­jej ostat­niej książ­ce Inne umy­sły przed­sta­wił rady­kal­nie inne sys­te­my poznaw­cze, któ­re naro­dzi­ły się w głę­biach oce­anu i nale­żą do ośmior­nic i ich krew­nych z gro­ma­dy gło­wo­no­gów. Jak zauwa­ża: „Praw­do­po­dob­nie nigdy nie będzie­my bli­żej spo­tka­nia z inte­li­gent­nym obcym”, któ­re­go zdol­no­ści men­tal­ne gene­ro­wa­ne są przez inny pro­jekt ukła­du ner­wo­we­go. W histo­rii życia dwa razy ewo­lu­cja eks­pe­ry­men­to­wa­ła z umy­słem: wyjąt­ko­we duże mózgi u gło­wo­no­gów, wpły­wa­ją­ce na skom­pli­ko­wa­ne zacho­wa­nia, oraz mózgi u krę­gow­ców (w tym oczy­wi­ście ssa­ków, a szcze­gól­nie nasze, ludz­kie). I były to eks­pe­ry­men­ty nie­za­leż­ne od sie­bie, a ich wyni­ki rady­kal­nie różne.

Głów­ny­mi boha­te­ra­mi książ­ki są zatem ośmior­ni­ce, bły­sko­tli­wie scha­rak­te­ry­zo­wa­ne na pod­sta­wie wła­snych badań auto­ra i boga­tej lite­ra­tu­ry nauko­wej, któ­re sta­ją się prze­wod­ni­ka­mi w dys­ku­sjach fun­da­men­tal­nych pro­ble­mów z obsza­ru filo­zo­fii umy­słu i bio­lo­gii. Krót­ki rejestr oma­wia­nych pro­ble­mów zawie­ra mię­dzy inny­mi zagad­nie­nia miej­sca świa­do­mo­ści w świe­cie fizycz­nym, gene­zy subiek­tyw­no­ści, ewo­lu­cji zmy­słów, ciał i zacho­wań, per­cep­cji, gene­zy języ­ka i śmier­ci. Ośmior­ni­ce nie zaj­mu­ją jed­nak całej powierzch­ni książ­ki: sta­no­wią raczej wygod­ne (i pięk­ne) tło do pre­zen­ta­cji spój­nej i wie­lo­wąt­ko­wej kon­cep­cji ewo­lu­cji umy­słu. Jak odno­to­wu­je autor, cho­dzi­ło mu o sze­ro­kie i głę­bo­kie potrak­to­wa­nie tema­tu umy­słu i jego ewo­lu­cji, gdzie „sze­ro­kość” ozna­cza uwzględ­nie­nie wie­lu gatun­ków zwie­rząt, a „głę­bo­kość” – dale­ką wędrów­kę w cza­sie po ścież­kach ewo­lu­cyj­nych życia i umy­słu. Pro­jekt ten w wie­lu miej­scach jest ory­gi­nal­ny, wyod­ręb­nia zasad­ni­cze punk­ty orien­ta­cyj­ne w bada­niach nauko­wych, wpro­wa­dza na filo­zo­ficz­ny plan nowe hipo­te­zy nauko­we oraz pro­po­nu­je inte­re­su­ją­ce mode­le w bada­niach nauko­wo-filo­zo­ficz­nych. Jed­no­cze­śnie wszyst­ko to jest umiesz­czo­ne w boga­to uję­tym kon­tek­ście histo­rycz­nym. Przy­kła­do­wo: roz­róż­nie­nie dwóch aspek­tów dzia­ła­nia ukła­du ner­wo­we­go, tj. czu­cio­wo-rucho­we­go oraz czyn­no­ścio­wo-spraw­cze­go, inter­pre­ta­cja umy­słu ośmior­ni­cy w kate­go­riach pozna­nia ucie­le­śnio­ne­go i „odcie­le­śnio­ne­go” (nie wia­do­mo, gdzie zaczy­na i koń­czy się mózg ośmior­ni­cy), hipo­te­za gene­zy subiek­tyw­ne­go doświad­cze­nia (od „bia­łe­go szu­mu” do świa­do­mo­ści), hipo­te­za wyja­śnia­ją­ca, dla­cze­go ośmior­ni­ce wytwa­rza­ją pięk­ne i kolo­ro­we wzo­ry na swo­im cie­le, choć są dal­to­ni­sta­mi, kon­cep­cja emi­sji wewnętrz­nej (mowy wewnętrz­nej) i jej zwią­zek ze świa­do­mą myślą.

Wędrów­ka po histo­rii ewo­lu­cji umy­słu i pró­ba zagląd­nię­cia do umy­słów „obcych inte­li­gen­cji”, aby lepiej zro­zu­mieć nasz wła­sny umysł i jego histo­rię, przed­sta­wio­ne na kar­tach tej książ­ki są fascy­nu­ją­ce, przy­naj­mniej w takim stop­niu, jak nur­ko­wa­nie w kolo­ro­wym świe­cie austra­lij­skich raf kora­lo­wych. Porów­na­nie nie­przy­pad­ko­we. Autor wie­le infor­ma­cji (tak­że wspa­nia­łych zdjęć) zamiesz­czo­nych w książ­ce zaczerp­nął z głę­bin oce­anów, w któ­rych nur­ko­wał, aby badać życie ośmior­nic. Owo­cem tych fascy­na­cji badaw­czych było napi­sa­nie bar­dzo dobrej książ­ki filo­zo­ficz­nej według pro­stych wska­zó­wek meto­do­lo­gicz­nych: „Dobra filo­zo­fia jest opor­tu­ni­stycz­na: uży­wa każ­dej infor­ma­cji i każ­de­go narzę­dzia, któ­re mogą być przy­dat­ne” oraz „Upra­wia­nie filo­zo­fii pole­ga głów­nie na tym, by zło­żyć coś w całość – spró­bo­wać dopa­so­wać do sie­bie kawał­ki wiel­kiej ukła­dan­ki tak, żeby mia­ły jakiś sens”. Krót­ko mówiąc: ta książ­ka ma sens.
Zbi­gniew Wróblewski


Peter God­frey-Smith, Inne umy­sły. Ośmior­ni­ce i pra­po­cząt­ki świa­do­mo­ści, tłum. Miko­łaj Ada­miec-Sie­miąt­kow­ski, Kra­ków: Coper­ni­cus Cen­ter Press, 2018, 280 s.


Zbi­gniew Wró­blew­ski – Pro­fe­sor filo­zo­fii, kie­row­nik Kate­dry Filo­zo­fii Przy­ro­dy na Kato­lic­kim Uni­wer­sy­te­cie Lubel­skim JPII. Zaj­mu­je się filo­zo­fią przy­ro­dy i ety­ką śro­do­wi­sko­wą. Wła­ści­ciel psa.

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­ska

< Powrót do spi­su tre­ści nume­ru.

Najnowszy numer można nabyć od 1 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Skomentuj

Kliknij, aby skomentować

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy