Omówienia i recenzje Publicystyka

Zbigniew Wróblewski: Inne umysły [recenzja]

Zapisz się do naszego newslettera

Tekst ukazał się w „Filo­zo­fuj” 2018 nr 6 (24), s. 51. W pełnej wer­sji graficznej jest dostęp­ny w pliku PDF.


Gdy szukamy innych umysłów poza grani­ca­mi gatunku homo sapi­ens, rozglą­damy się przede wszys­tkim za naszy­mi bio­log­iczny­mi krew­ni­aka­mi, zbu­dowany­mi na podob­nym planie układu ner­wowego (duże móz­gi). Szym­pa­n­sy, psy, pta­ki mają tyle bio­log­icznych cech wspól­nych, że ich umysły, zwłaszcza w per­spek­ty­wie ewolucyjnej, wyda­ją się w pewnym stop­niu podob­ne.

Filo­zof Peter God­frey-Smith w swo­jej ostat­niej książce Inne umysły przed­staw­ił radykalnie inne sys­te­my poz­naw­cze, które nar­o­dz­iły się w głębi­ach oceanu i należą do ośmior­nic i ich krewnych z gro­mady głowonogów. Jak zauważa: „Praw­dopodob­nie nigdy nie będziemy bliżej spotka­nia z inteligent­nym obcym”, którego zdol­noś­ci men­talne gen­erowane są przez inny pro­jekt układu ner­wowego. W his­torii życia dwa razy ewoluc­ja ekspery­men­towała z umysłem: wyjątkowe duże móz­gi u głowonogów, wpły­wa­jące na skom­p­likowane zachowa­nia, oraz móz­gi u krę­gow­ców (w tym oczy­wiś­cie ssaków, a szczegól­nie nasze, ludzkie). I były to ekspery­men­ty nieza­leżne od siebie, a ich wyni­ki radykalnie różne.

Główny­mi bohat­era­mi książ­ki są zatem ośmior­nice, błyskotli­wie scharak­tery­zowane na pod­staw­ie włas­nych badań auto­ra i bogatej lit­er­atu­ry naukowej, które sta­ją się prze­wod­nika­mi w dyskus­jach fun­da­men­tal­nych prob­lemów z obszaru filo­zofii umysłu i biologii. Krót­ki rejestr omaw­ianych prob­lemów zaw­iera między inny­mi zagad­nienia miejs­ca świado­moś­ci w świecie fizy­cznym, genezy subiek­ty­wnoś­ci, ewolucji zmysłów, ciał i zachowań, per­cepcji, genezy języ­ka i śmier­ci. Ośmior­nice nie zaj­mu­ją jed­nak całej powierzch­ni książ­ki: stanow­ią raczej wygodne (i piękne) tło do prezen­tacji spójnej i wielowątkowej kon­cepcji ewolucji umysłu. Jak odno­towu­je autor, chodz­iło mu o sze­rok­ie i głębok­ie potrak­towanie tem­atu umysłu i jego ewolucji, gdzie „sze­rokość” oznacza uwzględ­nie­nie wielu gatunków zwierząt, a „głębokość” – daleką wędrówkę w cza­sie po ścieżkach ewolucyjnych życia i umysłu. Pro­jekt ten w wielu miejs­cach jest ory­gi­nal­ny, wyo­dręb­nia zasad­nicze punk­ty ori­en­ta­cyjne w bada­ni­ach naukowych, wprowadza na filo­zoficzny plan nowe hipotezy naukowe oraz pro­ponu­je intere­su­jące mod­ele w bada­ni­ach naukowo-filo­zoficznych. Jed­nocześnie wszys­tko to jest umieszc­zone w boga­to uję­tym kon­tekś­cie his­to­rycznym. Przykład­owo: rozróżnie­nie dwóch aspek­tów dzi­ała­nia układu ner­wowego, tj. czu­ciowo-ruchowego oraz czyn­noś­ciowo-spraw­czego, inter­pre­tac­ja umysłu ośmior­ni­cy w kat­e­go­ri­ach poz­na­nia ucieleśnionego i „odcieleśnionego” (nie wiado­mo, gdzie zaczy­na i kończy się mózg ośmior­ni­cy), hipoteza genezy subiek­ty­wnego doświad­czenia (od „białego szu­mu” do świado­moś­ci), hipoteza wyjaś­ni­a­ją­ca, dlaczego ośmior­nice wyt­warza­ją piękne i kolorowe wzo­ry na swoim ciele, choć są dal­ton­ista­mi, kon­cepc­ja emisji wewnętrznej (mowy wewnętrznej) i jej związek ze świadomą myślą.

Wędrówka po his­torii ewolucji umysłu i pró­ba zagląd­nię­cia do umysłów „obcych inteligencji”, aby lep­iej zrozu­mieć nasz włas­ny umysł i jego his­torię, przed­staw­ione na kar­tach tej książ­ki są fas­cynu­jące, przy­na­jm­niej w takim stop­niu, jak nurkowanie w kolorowym świecie aus­tral­i­js­kich raf koralowych. Porów­nanie nieprzy­pad­kowe. Autor wiele infor­ma­cji (także wspani­ałych zdjęć) zamieszc­zonych w książce zacz­erp­nął z głębin oceanów, w których nurkował, aby badać życie ośmior­nic. Owocem tych fas­cy­nacji badaw­czych było napisanie bard­zo dobrej książ­ki filo­zoficznej według prostych wskazówek metodolog­icznych: „Dobra filo­zofia jest opor­tunisty­cz­na: uży­wa każdej infor­ma­cji i każdego narzędzia, które mogą być przy­datne” oraz „Upraw­ian­ie filo­zofii pole­ga głównie na tym, by złożyć coś w całość – spróbować dopa­sować do siebie kawał­ki wielkiej układan­ki tak, żeby miały jak­iś sens”. Krótko mówiąc: ta książ­ka ma sens.
Zbig­niew Wróblews­ki


Peter God­frey-Smith, Inne umysły. Ośmior­nice i prapoc­ząt­ki świado­moś­ci, tłum. Mikołaj Adamiec-Siemiątkows­ki, Kraków: Coper­ni­cus Cen­ter Press, 2018, 280 s.


Zbig­niew Wróblews­ki – Pro­fe­sor filo­zofii, kierown­ik Kat­edry Filo­zofii Przy­rody na Katolickim Uni­w­er­syte­cie Lubel­skim JPII. Zaj­mu­je się filo­zofią przy­rody i etyką środowiskową. Właś­ci­ciel psa.

Tekst jest dostęp­ny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunk­ach 3.0 Pol­s­ka

< Powrót do spisu treś­ci numeru.

Najnowszy numer można nabyć od 3 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2019 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy