Zbigniew Wróblewski: Intencja [recenzja]

Tekst ukazał się w „Filozofuj!” 2025 nr 3 (63), s. 47. W pełnej wersji graficznej jest dostępny w pliku PDF.

W serii „Biblioteka Współczesnych Filo­zofów” opublikowano Intencję, wybitne dzieło z analitycznej teorii działania (oryg. wydanie 1957). Według D. Davidsona była to najważniejsza rozprawa od czasów Arystotelesa przedstawiająca oryginalną koncepcję natury intencji. Napisała ją G.E.M. Anscombe, najlepsza uczennica L. Wittgensteina, nie­tuzinkowa, ekscentryczna, niezmordowana dyskutantka, która w sobie właściwym stylu wyraziła intelektualny sprzeciw wobec nadaniu Harry’emu Trumanowi tytułu doctora honoris causa Uniwersytetu Oksfordzkiego. Według niej prezydent USA poprzez wydanie rozkazu zrzucenia bomby atomowej na Hiroszimę i Nagasaki dokonał aktu morderstwa na wielu niewinnych osobach. Standardowe, konsekwencjalistyczne usprawiedliwienie tego czynu – intencję prezydenta stanowiło szybkie zakończenie konfliktu i ograniczenie strat wynikających z prowadzenia konwencjonalnej wojny – jest błędne, bowiem działanie to było „złe samo w sobie”. W sensie ścisłym rozprawa nie dotyczyła jednak zagadnienia moralnego, ale problematyki bardziej fundamentalnej, a mianowicie – natury intencji i działania intencjonalnego.

Koncepcja intencji E. Anscombe wytyczyła nową i oryginalną drogę analizy działania, odbiegającą w wielu punktach od standardowych poglądów. Odrzuciła przede wszystkim kartezjańską koncepcję intencji jako czysto prywatnych stanów mentalnych, podkreślając, że pierwotne rozumienie intencji dotyczy działania intencjonalnego, a więc tego, co dzieje się w świecie, a nie wyłącznie w umyśle. Moje działanie i to, co dzieje się w świecie (nośnik intencji), stanowi jedność, co można wyrazić krótko: „Robię to, co się dzieje”. Oprócz działania intencjonalnego wyróżniła jeszcze dwie inne postacie intencji: dotyczącą przyszłości oraz tę, z którą działamy. Zgodnie z jej koncepcją i wbrew obiegowym ujęciom to nie intencja dotycząca przyszłości jest pierwotna i określa zakres pojęcia działania intencjonalnego i intencji, z którą działamy, ale odwrotnie – to intencja dotycząca przyszłości jest wtórna w stosunku do pozostałych jej form. Filozofka wprowadziła także do teorii działania pojęcie działania intencjonalnego pod pewnym opisem, które pomaga klasyfikować działania jako intencjonalne w zależności od opisu tego samego zdarzenia w świecie. W rozprawie znajdujemy analityczne ustalenia powiązań w siatce pojęć przedstawiających intencje, działania, racje, motywy, chęci, zamiary, dobrowolności i mimowolności, wiedzę bez obserwacji, kryteria indywiduacji działania i wiele innych.

Lektura rozprawy Anscombe nie należy do prostych. Napisana w stylu dociekań Wittgensteina stawia przed czytelnikiem spore wyzwanie filozoficzne. Na szczęście książka zawiera obszerny wstęp Marty Zaręby i Katarzyny Paprzyckiej-Hausman, bardzo dobrze wprowadzający w zawiłą treść Intencji. Przy pierwszej lekturze stanowi nieocenioną pomoc nie tylko dla laików w obszarze filo­zofii działania, ale także dla profesjonalistów.

G.E.M. Anscombe, Intencja, przeł. M. Zaręba, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2024, ss. 200.

Zbigniew Wróblewski – profesor filozofii, kierownik Katedry Filozofii Przyrody na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim JP II. Zajmuje się filozofią przyrody i etyką środowiskową. Właściciel psa.

Tekst jest dostępny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0.

W pełnej wersji graficznej jest dostępny w pliku PDF.

< Powrót do spisu treści numeru.

Interesują Cię recenzje innych książek filozoficznych? Zajrzyj do naszego działu Omówienia i recenzje.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.