Filozofia religii Kognitywistyka Omówienia i recenzje

Zbigniew Wróblewski: Religia ewolucyjna [recenzja]

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2021 nr 3 (39), s. 53. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


Drzwi Dar­wi­na otwie­ra­ją się w stro­nę histo­rii życia na Zie­mi, w tym tak­że w stro­nę bar­dzo mło­dej histo­rii życia nasze­go gatun­ku homo sapiens i wszyst­kich jego dziw­nych wła­ści­wo­ści. Ale to nie wszyst­ko: drzwi Dar­wi­na otwie­ra­ją się rów­nież w dru­gą stro­nę, moż­na je bowiem uchy­lić w stro­nę przy­szło­ści i spró­bo­wać zoba­czyć per­spek­ty­wę się­ga­ją­cą np. miliar­da lat i racjo­nal­nie pospe­ku­lo­wać, co będzie się dzia­ło z naszy­mi ponad­cza­so­wy­mi ide­ami, m.in. reli­gią, nauką, moral­no­ścią, sztuką.

Takiej pró­by pod­jął się kana­dyj­ski filo­zof reli­gii John Schel­len­berg, któ­ry wziął na ana­li­tycz­ny warsz­tat ideę reli­gii. Posta­wił kon­tro­wer­syj­ne pyta­nie: „Czy ist­nie­je for­ma reli­gii, któ­ra jest wła­ści­wa dla nasze­go miej­sca w cza­sie ewo­lu­cyj­nym?” (s. 39). Dia­gno­za „nasze­go miej­sca w cza­sie ewo­lu­cyj­nym” według nie­go jest pesy­mi­stycz­na: zapóź­nie­nie ewo­lu­cyj­ne w dzie­dzi­nie reli­gii jest zna­czą­ce, bio­rąc pod uwa­gę nasz roz­wój inte­lek­tu­al­ny (roz­wój nauki w kon­fron­ta­cji z pozna­niem reli­gij­nym) i opła­ka­ne skut­ki spo­łecz­ne rosz­czeń mono­te­istycz­nych reli­gii. Porzu­ce­nie tego „dzie­cię­ce­go okre­su” reli­gii wią­że się z odrzu­ce­niem jej form prze­ko­na­nio­wych wyra­ża­ją­cych się w wie­rze, że np. Jezus Chry­stus był posła­ny przez Boga, i przy­ję­cia ima­gi­na­tyw­nej wia­ry nie­prze­ko­na­nio­wej wyra­ża­ją­cej się w wie­rze, że było­by dobrze, gdy­by ist­nia­ła trans­cen­den­cja (abso­lut bez teo­lo­gicz­ne­go adre­su), że uzna­nie tego jest poznaw­czo moż­li­we, że może­my wyobra­zić sobie świat z takim mini­mal­nym abso­lu­tem i w któ­rym chce­my żyć według tej wia­ry. Ten ruch myślo­wy zasad­ni­czo prze­bie­ga od „prze­ko­na­nia, że” np. ist­nie­je Bóg, do „wia­ry w ist­nie­nie trans­cen­den­cji”. Mini­mal­nie zary­so­wa­ny przed­miot ewo­lu­cyj­nie doj­rza­łej wia­ry powi­nien speł­niać trzy warun­ki trans­cen­den­cji: meta­fi­zycz­nej (przed­miot wia­ry ist­nie­je nie­za­leż­nie od fak­tów natu­ral­nych), aksjo­lo­gicz­nej (jego war­tość prze­ra­sta wszyst­ko, co jest w natu­rze), sote­rio­lo­gicz­nej (rela­cja z nim zapew­nia speł­nie­nie więk­sze, niż to się da uzy­skać w spo­sób natu­ral­ny). Przy­ję­cie takiej wia­ry pocią­ga za sobą okre­ślo­ną orien­ta­cję prak­tycz­ną w wymia­rze indy­wi­du­al­nym i spo­łecz­nym, a więc reli­gia ewo­lu­cyj­na powin­na pro­wa­dzić do roz­wo­ju, lep­sze­go rozu­mie­nia, sza­cun­ku dla pięk­na, entu­zja­stycz­nej pro­duk­tyw­no­ści, pogo­dze­nia kon­ku­ren­cyj­nych powin­no­ści, sza­cun­ku dla tego, co powin­no być prawdziwe.

Jak przy­sta­ło na filo­zo­fa ana­li­tycz­ne­go, Schel­len­berg przed­sta­wił czy­tel­ni­kom pre­cy­zyj­ny prze­pis na nową kon­cep­cję reli­gii. Wszyst­kie ele­men­ty są dobrze zde­fi­nio­wa­ne, pre­cy­zyj­nie łączo­ne w więk­sze cało­ści, a cią­gi argu­men­ta­cyj­ne dobrze dzia­ła­ją. Trud­no się oprzeć takie­mu zapro­sze­niu do dys­ku­sji filo­zo­ficz­nej, nawet wte­dy, gdy dys­ku­tant jest bar­dziej nasta­wio­ny na for­mu­ło­wa­nie prze­ko­nań niż na wia­rę w swo­ją wyobraź­nię oraz jest bar­dziej zain­te­re­so­wa­ny reli­gią „tu i teraz” niż pro­jek­to­wa­niem wia­ry na przy­szłość. Być może dla­te­go, że „drzwi Dar­wi­na” sze­rzej otwie­ra­ją się do przeszłości.

Zbi­gniew Wróblewski


John L. Schel­len­berg, Reli­gia ewo­lu­cyj­na, Wydaw­nic­two Uni­wer­sy­te­tu Łódz­kie­go, Łódź 2020, 280 ss.


Zbi­gniew Wró­blew­ski – pro­fe­sor filo­zo­fii, kie­row­nik Kate­dry Filo­zo­fii Przy­ro­dy na Kato­lic­kim Uni­wer­sy­te­cie Lubel­skim JPII. Zaj­mu­je się filo­zo­fią przy­ro­dy i ety­ką śro­do­wi­sko­wą. Wła­ści­ciel psa.

Inte­re­su­ją Cię recen­zje innych ksią­żek filo­zo­ficz­nych? Zaj­rzyj do nasze­go dzia­łu Omó­wie­nia i recen­zje.

Tagi

Najnowszy numer można nabyć od 1 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

1 komentarz

Kliknij, aby skomentować

  • Waru­nek sote­rio­lo­gicz­ny jest zbęd­ny, jest pozo­sta­ło­ścią “sta­re­go” myślenia.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy