Antropologia Omówienia i recenzje

Zbigniew Wróblewski: Trzeci szympans [recenzja]

Zapisz się do naszego newslettera

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2020 nr 4 (34), s. 50. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


Naj­krót­sze stresz­cze­nie tego pra­wie 600-stro­ni­co­we­go dzie­ła zamiesz­czo­ne na jego począt­ku może brzmieć nastę­pu­ją­co: „O tym, jak gatu­nek ludz­ki w krót­kim cza­sie zmie­nił się ze zwy­kłe­go duże­go ssa­ka – w zdo­byw­cę świa­ta; i o tym, jak uzy­skał zdol­ność do tego, by cały ten postęp z dnia na dzień obró­cić wni­wecz” (s. 6). Zapo­wiedź brzmi intry­gu­ją­co, a sama histo­ria jest opo­wie­dzia­na bły­sko­tli­wie, zaska­ku­ją­co, z dużym znaw­stwem róż­nych obsza­rów wie­dzy przy­rod­ni­czej i huma­ni­stycz­nej, wykra­cza­ją­cej znacz­nie poza wie­dzę pod­ręcz­ni­ko­wą, w wie­lu miej­scach poda­na z „pierw­szej ręki” oraz z ujaw­nia­niem taj­ni­ków „kuch­ni” nauko­wej. Spi­sał ją Jared Dia­mond, ame­ry­kań­ski bio­log, badacz ewo­lu­cyj­nej fizjo­lo­gii prze­wo­dów pokar­mo­wych i pro­ce­sów eko­lo­gicz­no-ewo­lu­cyj­nych, decy­du­ją­cych o roz­miesz­cze­niu gatun­ków pta­ków Nowej Gwi­nei, oraz wykła­dow­ca geo­gra­fii i histo­rii śro­do­wi­ska na Uni­wer­sy­te­cie Kali­for­nij­skim w Los Ange­les. Bły­sko­tli­wą karie­rę nauko­wą fizjo­lo­ga i eko­lo­ga pta­ków naj­pierw dzie­lił z pasją ucze­nia się języ­ków obcych (obec­nie zna ich 12), zgłę­bia­niem taj­ni­ków garn­car­stwa peru­wiań­skie­go oraz muzy­ki baro­ko­wej, by od 1985 roku poświę­cić się głów­nie popu­la­ry­za­cji nauki. Po latach tak pisze o tym prze­ło­mie życio­wym: „Wię­cej mogę zro­bić dla świa­ta, łącząc i wyja­śnia­jąc dane zaczerp­nię­te z geo­gra­fii, histo­rii, nauk przy­rod­ni­czych, języ­ko­znaw­stwa i muzy­ki, niż doko­nu­jąc nowych odkryć na temat pęche­rzy­ka żół­cio­we­go i życia nowo­gwi­nej­skich pta­ków” (s. 548). Trze­ci szym­pans jest efek­tem tego prze­ło­mu: ory­gi­nal­ną syn­te­zą zagad­nień antro­po­lo­gicz­nych – histo­rii czło­wie­ka i jego śro­do­wi­ska przy­rod­ni­cze­go, cywi­li­za­cyj­ne­go oraz per­spek­tyw kory­go­wa­nia destruk­cyj­nych pro­ce­sów eko­lo­gicz­nych. Pro­roc­ki rys tej pra­cy jest wyraź­ny: zro­zu­mieć histo­rię czło­wie­ka, żeby wycią­gnąć wnio­ski na przyszłość.

Histo­ria ta jest przed­sta­wio­na w pię­ciu czę­ściach: (1) ewo­lu­cyj­ne naro­dzi­ny czło­wie­ka; (2) bio­lo­gicz­na wyjąt­ko­wość czło­wie­ka; (3) wyjąt­ko­wość czło­wie­czeń­stwa bazu­ją­ca na cechach kul­tu­ro­wych; (4) geo­gra­fia histo­rycz­na; (5) postę­pu­ją­cy pro­ces eko­lo­gicz­ne­go samo­bój­stwa czło­wie­ka. Ten bilans kul­tu­ro­wy, spo­łecz­ny, eko­lo­gicz­ny i bio­lo­gicz­ny czło­wie­ka może zasko­czyć dobrze wyedu­ko­wa­ne­go w naukach przy­rod­ni­czych, spo­łecz­nych i huma­ni­stycz­nych czy­tel­ni­ka. W każ­dej z czę­ści tej histo­rii otrzy­mu­je­my garść rze­tel­nych infor­ma­cji nauko­wych, poda­nych w zna­ko­mi­tej for­mie lite­rac­kiej, oraz zapo­zna­je­my się z ory­gi­nal­ny­mi hipo­te­za­mi wyja­śnia­ją­cy­mi refe­ro­wa­ne fak­ty. Lek­cje na temat wyjąt­ko­wo­ści czło­wie­ka są tyleż fascy­nu­ją­ce, co i przygnębiające.

Ostat­nia część wyraź­nie poka­zu­je, jak uda­ło się nam uru­cho­mić efekt kuli śnież­nej, nad któ­rym trud­no zapa­no­wać. Choć jest wie­le pesy­mi­stycz­nych prze­sła­nek do pro­gno­zo­wa­nia koń­ca tej histo­rii, Dia­mond pisze w Epi­lo­gu o budzą­cych się reali­stycz­nych nadzie­jach na powstrzy­ma­nie kata­stro­fy wbrew cynicz­nej posta­wie rezy­gna­cji: „Żad­nej naucz­ki, wszyst­ko poszło w nie­pa­mięć”, bowiem „jeste­śmy rze­czy­wi­ście wyjąt­ko­wi pośród zwie­rząt dzię­ki naszej zdol­no­ści do ucze­nia się na pod­sta­wie doświad­czeń innych osob­ni­ków nasze­go gatun­ku, żyją­cych w odle­głych miej­scach albo w odle­głej prze­szło­ści” (s. 538). Na szczę­ście nie wszyst­ko idzie w niepamięć.

Zbi­gniew Wróblewski


Jared Dia­mond, Trze­ci szym­pans. Ewo­lu­cja i przy­szłość zwie­rzę­cia zwa­ne­go czło­wie­kiem, przeł. i wstęp J. Weiner, Coper­ni­cus Cen­ter Press, Kra­ków 2019, ss. 576.


Inte­re­su­ją Cię recen­zje innych ksią­żek filo­zo­ficz­nych? Zaj­rzyj do nasze­go dzia­łu Omó­wie­nia i recen­zje.

Najnowszy numer można nabyć od 30 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

1 komentarz

Kliknij, aby skomentować

  • 1. Bóg — czło­wiek — dusza.
    2. “Wol­na sobo­ta” /W. Sie­mion; kome­dia pol­ska, 1977/
    3. Dar­wi­nizm jest praw­dzi­wy. Niestety.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy