Recenzje książek

Zbigniew Wróblewski: Życie i język w amazońskiej dżungli [recenzja]

Daniel Everett, amerykański lingwista, antropolog lingwistyczny, były misjonarz, znawca języków Indian amazońskich; jeden z kilku Amerykanów znających język Indian Pirahã i być może jedyny gringo rozumiejący ich kulturę przedstawia kolejną książkę na ten sam temat: jak język pirahã staje się kluczem do zrozumienia natury języka, związku języka z myśleniem i kulturą.

Klucz ten otwiera lingwistyczną „czarną skrzynkę”, w której wiele elementów jest ułożonych inaczej niż głosi wpływowa szkoła Noama Chomsky’ego i pod wieloma względami jest rewolucyjna w stosunku do standardowych opisów jej wyposażenia i funkcji. Historia tego odkrycia napisana z perspektywy osobistej (wspomnienia) i naukowej (dyskusja z zastanymi teoriami) jest pasjonująca jak dobrze napisana opowieść, która wciąga czytelnika i nie pozostawia go takim samym jakim był przed lekturą.

Fabuła opowieści jest wyjątkowa: oto mamy przed sobą niewielkie plemię, które liczy dzisiaj około 700 osób; kultura tego plemienia jest konserwatywna i ezoteryczna, niepodatna na wpływy zewnętrzne, nie występują w niej żadne absoluty nadnaturalne (nie mają pojęcia Boga), moralne (grzech, sprawiedliwość, świętość); w pewny sensie nie ma przeszłości i przyszłości (brak czasów dokonanych), obowiązuje w niej zasada bezpośredniości doświadczenia (można mówić tylko o tym, co aktualnie jest przedmiotem doświadczenia); język posiada minimalną gramatykę (która idealnie wpasowuje się w ezoteryczną kulturę Indian) i niewiele dźwięków (trzy samogłoski i osiem spółgłosek dla mężczyzn, siedem spółgłosek dla kobiet); mamy także misjonarza (Autor), który przyjechał do Amazonii, aby nauczyć się tego języka i przetłumaczyć Biblię (pierwsze wyprawy były finansowane przez kościoły chrześcijańskie), a po pewnym czasie traci wiarę pod wpływem Indian i staje się z biegiem lat wybitnym znawcą ich kultury, myślenia i języka.

Koniec tej opowieści jest kontrowersyjny na płaszczyźnie naukowej i osobistej. Autor zaproponował, jak stwierdza, bardziej konkretne rozumienie języka (niż szkoła Chomsky’go), a mianowicie: „Język jest produktem ubocznym ogólnych właściwości ludzkiego poznania, a nie szczególną gramatyką uniwersalną, w połączeniu z ograniczeniami w komunikacji, które są wspólne dla ewoluujących naczelnych […], oraz nadrzędnymi ograniczeniami konkretnych ludzkich kultur nałożonych na języki, które z nich ewoluują” (s. 278). Na płaszczyźnie egzystencjalnej doświadczenie życia z Indianami doprowadziło do stanu, który Everett opisuje następująco: „Ich poglądy [….] okazały się dla mnie niezwykle pomocne i przekonujące, zwłaszcza gdy spoglądam na moje własne życie i przekonania, których trzymałem się często bezpodstawnie. Zawdzięczam Pirahã, przynajmniej częściowo, to, kim dzisiaj jestem — również moje nieteistyczne spojrzenie na świat” (s. 312).

Lektura tej książki jest dobrym przykładem strategii szukania klucza do „czarnej skrzynki”, strategii która została zwerbalizowana w słowach C. Geertza i zamieszczona jako motto książki: „Może to właśnie w kulturowych osobliwościach ludzi – w ich dziwactwach – trzeba się doszukiwać najcenniejszych, najbardziej pouczających odkryć na temat tego, co to znaczy należeć do rodzaju ludzkiego”.


Daniel L. Everett, Nie śpij, tu są węże! Życie i język w amazońskiej dżungli, Kraków 2020, 330 str. 


Zbigniew Wróblewski – profesor filozofii, kierownik Katedry Filozofii Przyrody na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim JPII. Zajmuje się filozofią przyrody i etyką środowiskową. Właściciel psa.

Interesują Cię recenzje innych książek filozoficznych? Zajrzyj do naszego działu Omówienia i recenzje.

Najnowszy numer można nabyć od 3 stycznia w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2022 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Skomentuj

Kliknij, aby skomentować

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy