Estetyka Kognitywistyka Omówienia i recenzje Publicystyka

Zbigniew Wróblewski: Estetyka ewolucyjna [recenzja]

instynkt sztuki okładka

Potenc­jal­ny dar­win­ista może oglą­dać Mona Lisę Leonar­da da Vin­ci oraz Jele­nia na rykowisku malarza taś­mowego, zad­u­mać się nad filmem Ing­mara Bergmana Tam, gdzie ros­ną poziom­ki oraz nad naprawdę ostat­nią już krwią Ram­bo z wielkim Syl­westrem Stal­lone. Może także słuchać III kon­cer­tu fortepi­anowego d‑moll Sergiusza Rach­mani­nowa oraz Majtecz­ki w kropecz­ki w pol­skim i chińskim wyko­na­niu Bay­er Full. Może podzi­wiać Pietę Michała Anioła oraz Chrys­tusa fra­sobli­wego na tar­gu w Pcim­iu (autor niez­nany lub zbiorowy) i próbować zrozu­mieć, co te wszys­tkie dzieła może łączyć, pamię­ta­jąc oczy­wiś­cie o jakoś­ciowych różni­cach między nimi, uch­wyt­nych nie tylko dla spec­jal­istów od sztu­ki, ale także zwykłych zjadaczy chle­ba. Jaki może być mech­a­nizm tworzenia i odbioru tak różnych dzieł, których recepc­ja spraw­ia inten­sy­wną przy­jem­ność, a ich tworze­nie może być przeniknięte obsesją sztu­ki? Mech­a­nizm ten powinien być uni­w­er­sal­ny w cza­sie i przestrzeni: od początku his­torii człowiek tworzy nieużyteczne i piękne rzeczy. Więk­szość ludzi (być może wszyscy) jest wyczu­lona na te arte­fak­ty i, co ciekawsze, to wyczu­le­nie nie jest ogranic­zone do jed­nego kręgu kul­tur­owego lub jed­nej epo­ki. Jeżeli tak jest, to praw­dopodob­nie – tak myśli dar­win­ista – mamy do czynienia z bio­log­icznym mech­a­nizmem uni­w­er­sal­izu­ją­cym potrze­bę tworzenia i odbioru sztu­ki. Inny­mi słowy, oznacza to, że sztu­ka jest odpowiedz­ią na potrze­bę bio­log­iczną, która real­izu­je się w formie „instynk­tu sztu­ki”.

Dobrze uza­sad­niona hipoteza na tem­at tego mech­a­niz­mu bio­log­icznego została przed­staw­iona przez Denisa Dut­tona w fas­cynu­jącej pra­cy Instynkt sztu­ki. Jako pier­wszy w filo­zofii sztu­ki (bo już w 2009 r.) zapro­ponował nat­u­ral­isty­czne wyjaśnie­nie tego uni­w­er­sal­nego zjawiska. Napisał: „Nad­szedł czas, aby spo­jrzeć na sztukę w świ­etle teorii ewolucji Karo­la Dar­wina – aby mówić o instynkcie i sztuce”, ponieważ „Sztu­ka w całej swej okaza­łoś­ci nie jest bardziej odd­alona od pow­stałych wskutek ewolucji cech ludzkiego umysłu i osobowoś­ci niż dąb od gle­by i podziem­nych wód, które żywią go i utrzy­mu­ją przy życiu”. Połącze­nie w jed­nym pro­jek­cie naukowym – este­ty­ki ewolucyjnej – sztu­ki i nauk ewolucyjnych (przede wszys­tkim psy­chologii ewolucyjnej) zaowocow­ało ciekawym pro­gramem badań inter­dyscy­pli­narnych otwartym na empiryczne sprawdziany hipotez. Łączą się w tym pro­jek­cie bada­nia naszego bezpośred­niego doświad­czenia współczes­nej sztu­ki z wiedzą na tem­at ewolucji człowieka, wiedzą na tem­at kul­tur przed­piśmi­en­nych, kon­cepcją natu­ry człowieka, nat­u­ral­isty­czną międzykul­tur­ową definicją poję­cia sztu­ki oraz wyjaśnie­niem sztu­ki jako adap­tacji ewolucyjnej. W każdym z tych ele­men­tów pro­jek­tu odna­j­du­je­my fas­cynu­jące objaśnie­nie naszych intu­icji este­ty­cznych, emocji, które towarzyszą sztuce, np. dlaczego jest dla nas waż­na kwes­t­ia ory­gi­nału i kopii lub dlaczego cen­imy artys­tów i rozu­miemy sztukę obcych kul­tur. Sam autor – z jed­nej strony – ucz­ci­wie przyz­na­je, że instynkt sztu­ki nie jest poje­dynczym, gene­ty­cznie napędzanym impulsem, ale zbiorem różnorod­nych impul­sów (reakc­je na środowisko nat­u­ralne, społeczne, zagroże­nia i możli­woś­ci, powab kolorów i dźwięków itd.), których nie da się ująć w nieskazitel­ny, racjon­al­ny sys­tem naukowy, ale – z drugiej strony – uważa, że pro­jekt este­ty­ki ewolucyjnej dostar­cza sze­rok­iej per­spek­ty­wy do ponownego zbada­nia przy­jem­noś­ci este­ty­cznej i artysty­cznego doko­na­nia. Czytel­nikowi nieuprzed­zone­mu inny­mi teo­ri­a­mi este­ty­czny­mi gwaran­tu­ję doświad­czenia przy­jem­noś­ci płynącej z przyję­cia tej per­spek­ty­wy – nowego rozu­mienia pięk­na, umiejęt­noś­ci tworzenia i kreaty­wnoś­ci, nawet jeżeli potrak­tu­je lek­turę tylko jako roboczą hipotezę.

Zbig­niew Wróblews­ki


Denis Dut­ton, Instynkt Sztu­ki. Pię­kno, zach­wyt i ewoluc­ja człowieka, Kraków: Coper­ni­cus Cen­ter Press, 2019.


Zbig­niew Wróblews­ki – Pro­fe­sor filo­zofii, kierown­ik Kat­edry Filo­zofii Przy­rody na Katolickim Uni­w­er­syte­cie Lubel­skim JPII. Zaj­mu­je się filo­zofią przy­rody i etyką środowiskową. Właś­ci­ciel psa.

 

Intere­su­ją Cię recen­z­je innych książek filo­zoficznych? Zajrzyj do naszego dzi­ału Omówienia i recen­z­je.

Najnowszy numer można nabyć od 3 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

1 komentarz

Kliknij, aby skomentować

  • Filo­zofia to prze­cież nie oce­na według kry­teri­um obra­zowego! Bo każdy oglą­da­ją­cy rozu­mie inaczej niż inni oglą­da­ją­cy. Podob­nie jest z rozu­mie­niem i nadawanie przez każdego znaczenia słowu słyszanego.
    Filo­zofia ‑to rozum- jak każdy inny obraz wyma­ga dyskur­su pod­czas inter­pre­tacji swo­jego rozu­mienia.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy