Artykuł Historia filozofii starożytnej

Nicholas Rescher: Zwierzęcy teologowie Ksenofanesa

Perspektywa Ksenofanesa wywróciła do góry nogami biblijny opis relacji człowiek-Bóg. Gdzie bowiem Biblia mówi, że Bóg stworzył człowieka na swoje podobieństwo, Ksenofanes twierdzi, że to człowiek wytworzył Boga na swój obraz.

Down­lo­ad (PDF2MB)


Sta­ry grec­ki mędrzec Kse­no­fa­nes z Kolo­fo­nu (ok. 575–490 przed Chr.) jest zna­ny potom­nym jedy­nie dzię­ki gar­st­ce krót­kich cyta­tów. Oto jeden z naj­bar­dziej znaczących:

Gdy­by woły, konie i lwy mia­ły ręce i mogły nimi malo­wać i two­rzyć dzie­ła tak, jak ludzie, to konie malo­wa­ły­by obra­zy bogów podob­ne do koni, a woły podob­ne do wołów i nada­wa­ły­by bogom kształ­ty takie, jaka jest ich wła­sna postać [cyt. za Reale 2012, s. 131 – przyp. tłum.].

Ta dyk­te­ryj­ka jest bar­dzo poucza­ją­ca. Wpro­wa­dza do kra­iny filo­zo­ficz­nych roz­wa­żań nowe narzę­dzie myślo­we: rozu­mo­wa­nie, któ­re tu wystę­pu­je, nie doko­nu­je się w opar­ciu o opis rze­czy­wi­sto­ści czy fak­tów, lecz sta­no­wi czy­sto spe­ku­la­tyw­ną pro­jek­cję, cał­ko­wi­cie hipo­te­tycz­ne twier­dze­nie. Jest to pierw­szo­rzęd­ny przy­kład zaczep­ki, któ­ra sta­ła się nie­zwy­kle popu­lar­na w filo­zo­fii: „Co powie­dział­byś / powie­dzia­ła­byś, gdyby…?”.

Ponad­to, domnie­ma­nie Kse­no­fa­ne­sa zapo­cząt­ko­wu­je dok­try­nę rela­ty­wi­zmu, czy­li sta­no­wi­ska, któ­re gło­si, że praw­da o rze­czach – w tym przy­pad­ku o wła­ści­wych obiek­tach czci – znaj­du­je się w oczach patrzą­cych lub, by być bar­dziej dokład­nym, w oczach okre­ślo­nych gatun­ków patrzących.

Klu­czo­wą spra­wą jest tu teza, że róż­nie usy­tu­owa­ni obser­wa­to­rzy zoba­czą rze­czy ze swo­je­go wła­sne­go punk­tu widze­nia. Zosta­ła ona póź­niej roz­wi­nię­ta przez młod­sze­go kra­ja­na Kse­no­fa­ne­sa – Pro­ta­go­ra­sa (ok. 490–420 przed Chr.) – któ­ry nauczał, że

czło­wiek jest mia­rą wszyst­kie­go: tego, co jest, że jest, i tego co nie jest, że nie jest.

Zda­nie to zno­wu doty­czy gatun­ków, ale póź­niej­si, bar­dziej dogma­tycz­ni myśli­cie­le roz­sze­rzy­li ten rela­ty­wizm gatun­ko­wy tak, że stał się rela­ty­wi­zmem wyraź­nie oso­bo­wym, uzna­ją­cym każ­dą jed­nost­kę za sędzie­go swo­jej wła­snej praw­dy. Oczy­wi­ście w tym momen­cie sama kon­cep­cja bez­oso­bo­wej rze­czy­wi­sto­ści prze­pa­da jak kamień w wodę i zosta­je­my z „rela­ty­wi­zmem stu­den­ta dru­gie­go roku”, któ­ry gło­si: „to tyl­ko ty tak myślisz”.

Per­spek­ty­wa Kse­no­fa­ne­sa wywró­ci­ła do góry noga­mi biblij­ny opis rela­cji czło­wiek-Bóg. Gdzie bowiem Biblia mówi, że Bóg stwo­rzył czło­wie­ka na swo­je podo­bień­stwo, Kse­no­fa­nes twier­dzi, że to czło­wiek wytwo­rzył Boga na swój obraz. Jest to nie­co fru­stru­ją­ce, że Kse­no­fa­nes nie powie­dział nam, co mamy myśleć o jego spe­ku­la­tyw­nej eska­pa­dzie. Czy pró­bu­je uza­sad­nić tezę, że Bóg jest tyl­ko fik­cją, czymś, co wymy­śli­li­śmy na wła­snych zasa­dach po to, by pocie­szać się w obli­czu świa­ta, któ­re­go tak napraw­dę nie rozu­mie­my? Czy też pró­bu­je nam powie­dzieć, że nasze myśle­nie o tej spra­wie jest głę­bo­ko nie­ade­kwat­ne, prze­peł­nio­ne antro­po­mor­fi­zmem, a wpro­wa­dza­nie do tych roz­wa­żań idei zwią­za­nych z czło­wie­czeń­stwem nie jest w sta­nie pomóc w przed­sta­wie­niu bytu, któ­re­go natu­ra jest znacz­nie bogatsza?

Pokrót­ce: czy Kse­no­fa­nes pró­bo­wał spły­cić naszą ideę Boga czy ją pogłę­bić? Nie­ste­ty, źró­dła, jakie mamy do dys­po­zy­cji, nie pozwa­la­ją odpo­wie­dzieć na to pyta­nie; infor­ma­cje, któ­re może­my odtwo­rzyć, są w tym kry­tycz­nym miej­scu niewystarczające.

Prze­ło­żył Michał Buraczewski


Nicho­las Rescher, Xenophanes’s Ani­mal The­olo­gians, w: ten­że, A Jour­ney thro­ugh Phi­lo­so­phy in 101 Anec­do­tes, Uni­ver­si­ty of Pit­ts­burgh Press, Pit­ts­burgh 2015, s. 15–16. Prze­kład za zgo­dą Auto­ra i Wydawcy.


Nicho­las Rescher – ur. w 1928 roku ame­ry­kań­ski filo­zof zwią­za­ny z Uni­wer­sy­te­tem w Pit­ts­bur­ghu, gdzie kie­ru­je Cen­trum Filo­zo­fii Nauki. Autor nie­mal 100 ksią­żek oraz 400 arty­ku­łów, w któ­rych poru­sza zagad­nie­nia z zakre­su logi­ki, epi­ste­mo­lo­gii, filo­zo­fii nauki, meta­fi­zy­ki i etyki.

Najnowszy numer można nabyć od 5 maja w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy