Artykuł Historia filozofii starożytnej

Nicholas Rescher: Zwierzęcy teologowie Ksenofanesa

Perspektywa Ksenofanesa wywróciła do góry nogami biblijny opis relacji człowiek-Bóg. Gdzie bowiem Biblia mówi, że Bóg stworzył człowieka na swoje podobieństwo, Ksenofanes twierdzi, że to człowiek wytworzył Boga na swój obraz.

Down­lo­ad (PDF2MB)


Sta­ry grec­ki mędrzec Kse­no­fa­nes z Kolo­fo­nu (ok. 575–490 przed Chr.) jest zna­ny potom­nym jedy­nie dzię­ki gar­st­ce krót­kich cyta­tów. Oto jeden z naj­bar­dziej znaczących:

Gdy­by woły, konie i lwy mia­ły ręce i mogły nimi malo­wać i two­rzyć dzie­ła tak, jak ludzie, to konie malo­wa­ły­by obra­zy bogów podob­ne do koni, a woły podob­ne do wołów i nada­wa­ły­by bogom kształ­ty takie, jaka jest ich wła­sna postać [cyt. za Reale 2012, s. 131 – przyp. tłum.].

Ta dyk­te­ryj­ka jest bar­dzo poucza­ją­ca. Wpro­wa­dza do kra­iny filo­zo­ficz­nych roz­wa­żań nowe narzę­dzie myślo­we: rozu­mo­wa­nie, któ­re tu wystę­pu­je, nie doko­nu­je się w opar­ciu o opis rze­czy­wi­sto­ści czy fak­tów, lecz sta­no­wi czy­sto spe­ku­la­tyw­ną pro­jek­cję, cał­ko­wi­cie hipo­te­tycz­ne twier­dze­nie. Jest to pierw­szo­rzęd­ny przy­kład zaczep­ki, któ­ra sta­ła się nie­zwy­kle popu­lar­na w filo­zo­fii: „Co powie­dział­byś / powie­dzia­ła­byś, gdyby…?”.

Ponad­to, domnie­ma­nie Kse­no­fa­ne­sa zapo­cząt­ko­wu­je dok­try­nę rela­ty­wi­zmu, czy­li sta­no­wi­ska, któ­re gło­si, że praw­da o rze­czach – w tym przy­pad­ku o wła­ści­wych obiek­tach czci – znaj­du­je się w oczach patrzą­cych lub, by być bar­dziej dokład­nym, w oczach okre­ślo­nych gatun­ków patrzących.

Klu­czo­wą spra­wą jest tu teza, że róż­nie usy­tu­owa­ni obser­wa­to­rzy zoba­czą rze­czy ze swo­je­go wła­sne­go punk­tu widze­nia. Zosta­ła ona póź­niej roz­wi­nię­ta przez młod­sze­go kra­ja­na Kse­no­fa­ne­sa – Pro­ta­go­ra­sa (ok. 490–420 przed Chr.) – któ­ry nauczał, że

czło­wiek jest mia­rą wszyst­kie­go: tego, co jest, że jest, i tego co nie jest, że nie jest.

Zda­nie to zno­wu doty­czy gatun­ków, ale póź­niej­si, bar­dziej dogma­tycz­ni myśli­cie­le roz­sze­rzy­li ten rela­ty­wizm gatun­ko­wy tak, że stał się rela­ty­wi­zmem wyraź­nie oso­bo­wym, uzna­ją­cym każ­dą jed­nost­kę za sędzie­go swo­jej wła­snej praw­dy. Oczy­wi­ście w tym momen­cie sama kon­cep­cja bez­oso­bo­wej rze­czy­wi­sto­ści prze­pa­da jak kamień w wodę i zosta­je­my z „rela­ty­wi­zmem stu­den­ta dru­gie­go roku”, któ­ry gło­si: „to tyl­ko ty tak myślisz”.

Per­spek­ty­wa Kse­no­fa­ne­sa wywró­ci­ła do góry noga­mi biblij­ny opis rela­cji czło­wiek-Bóg. Gdzie bowiem Biblia mówi, że Bóg stwo­rzył czło­wie­ka na swo­je podo­bień­stwo, Kse­no­fa­nes twier­dzi, że to czło­wiek wytwo­rzył Boga na swój obraz. Jest to nie­co fru­stru­ją­ce, że Kse­no­fa­nes nie powie­dział nam, co mamy myśleć o jego spe­ku­la­tyw­nej eska­pa­dzie. Czy pró­bu­je uza­sad­nić tezę, że Bóg jest tyl­ko fik­cją, czymś, co wymy­śli­li­śmy na wła­snych zasa­dach po to, by pocie­szać się w obli­czu świa­ta, któ­re­go tak napraw­dę nie rozu­mie­my? Czy też pró­bu­je nam powie­dzieć, że nasze myśle­nie o tej spra­wie jest głę­bo­ko nie­ade­kwat­ne, prze­peł­nio­ne antro­po­mor­fi­zmem, a wpro­wa­dza­nie do tych roz­wa­żań idei zwią­za­nych z czło­wie­czeń­stwem nie jest w sta­nie pomóc w przed­sta­wie­niu bytu, któ­re­go natu­ra jest znacz­nie bogatsza?

Pokrót­ce: czy Kse­no­fa­nes pró­bo­wał spły­cić naszą ideę Boga czy ją pogłę­bić? Nie­ste­ty, źró­dła, jakie mamy do dys­po­zy­cji, nie pozwa­la­ją odpo­wie­dzieć na to pyta­nie; infor­ma­cje, któ­re może­my odtwo­rzyć, są w tym kry­tycz­nym miej­scu niewystarczające.

Prze­ło­żył Michał Buraczewski


Nicho­las Rescher, Xenophanes’s Ani­mal The­olo­gians, w: ten­że, A Jour­ney thro­ugh Phi­lo­so­phy in 101 Anec­do­tes, Uni­ver­si­ty of Pit­ts­burgh Press, Pit­ts­burgh 2015, s. 15–16. Prze­kład za zgo­dą Auto­ra i Wydawcy.


Nicho­las Rescher – ur. w 1928 roku ame­ry­kań­ski filo­zof zwią­za­ny z Uni­wer­sy­te­tem w Pit­ts­bur­ghu, gdzie kie­ru­je Cen­trum Filo­zo­fii Nauki. Autor nie­mal 100 ksią­żek oraz 400 arty­ku­łów, w któ­rych poru­sza zagad­nie­nia z zakre­su logi­ki, epi­ste­mo­lo­gii, filo­zo­fii nauki, meta­fi­zy­ki i etyki.

Najnowszy numer można nabyć od 1 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Skomentuj

Kliknij, aby skomentować

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy