Historia filozofii nowożytnej Patronaty Relacje i reportaże

Przemysław Gut: Spinozjańska krytyka religijnego fanatyzmu – wykład online [relacja]

29 stycznia 2021 roku na internetowej platformie Microsoft Teams odbył się wykład prof. dra hab. Przemysława Guta z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Lubelski historyk filozofii przedstawił krytykę fanatyzmu religijnego w formie, w jakiej została ona zarysowana przez Spinozę w 20. rozdziale Traktatu teologiczno-politycznego, w Dodatku do pierwszej części jego Etyki, a także w listach do Henryka Oldenburga i Alberta Burgha.

Pro­blem fana­ty­zmu reli­gij­ne­go poja­wiał się w deba­tach doty­czą­cych tole­ran­cji reli­gij­nej i był w XVII-wiecz­nej Euro­pie gorą­co dys­ku­to­wa­ny. Zaj­mo­wa­li się nim tacy myśli­cie­le jak Fran­cis Bacon, Pier­re Bay­le, Tho­mas Hob­bes, John Loc­ke. Zda­niem Baru­cha Spi­no­zy, fana­tyzm jest nie tyl­ko błę­dem w myśle­niu, ale tak­że skut­kiem tra­gi­zmu ludz­kiej egzy­sten­cji. Jako taki sta­no­wi pro­blem indy­wi­du­al­ny i poważ­ne zagro­że­nie dla spo­łe­czeń­stwa, dla­te­go namysł auto­ra Trak­ta­tu teo­lo­gicz­no-poli­tycz­ne­go doty­czy nie tyl­ko natu­ry oma­wia­ne­go zja­wi­ska, lecz tak­że spo­so­bów jego zwalczania.

Prof. Gut przy­po­mniał histo­rycz­ne oko­licz­no­ści, któ­re wpły­nę­ły na zain­te­re­so­wa­nie Spi­no­zy pro­ble­mem fana­ty­zmu. Kie­dy holen­der­ski myśli­ciel miał 24 lata, został eks­ko­mu­ni­ko­wa­ny i wyklu­czo­ny z rodzi­mej, amster­dam­skiej Syna­go­gi. Nie­dłu­go potem miał oka­zję przy­glą­dać się losom swo­je­go przy­ja­cie­la Adria­ana Koer­ba­gha, filo­zo­fa ska­za­ne­go na wię­zie­nie za opu­bli­ko­wa­nie nie­pra­wo­myśl­ne­go trak­ta­tu na temat reli­gii. Zna­cze­nie miał też podział wewnątrz Holen­der­skie­go Kościo­ła Refor­mo­wa­ne­go i wpływ, jaki na spo­łe­czeń­stwo i poli­ty­kę pań­stwa uzy­ska­ło stron­nic­two sprze­ci­wia­ją­ce się wol­no­ści myśli. Spi­no­za dostrze­gał nie­bez­pie­czeń­stwo, któ­re poja­wia­ło się, ile­kroć wła­dze reli­gij­ne pró­bo­wa­ły nad­zo­ro­wać nie tyl­ko poglą­dy człon­ków wła­snej kon­gre­ga­cji, lecz tak­że moral­ność i zwy­cza­je wszyst­kich obywateli.

Fana­tyzm w uję­ciu Spi­no­zy ma dwie pod­sta­wo­we cechy. Po pierw­sze wią­że się z prze­sad­ną pew­no­ścią co do wła­snych prze­ko­nań reli­gij­nych, a po dru­gie – z nega­tyw­nym sto­sun­kiem do wszyst­kie­go, co nie wcho­dzi w skład prze­ko­nań dane­go fana­ty­ka. To z kolei wią­że się z prze­ko­na­niem, że dana oso­ba zosta­ła wybra­na przez Boga do tego, by nauczać innych ludzi i nakła­niać ich do przyj­mo­wa­nia okre­ślo­ne­go sta­no­wi­ska. Spi­no­za zauwa­ża tak­że, że fana­ty­cy zwy­kli orga­ni­zo­wać życie wokół rytu­ałów, utoż­sa­mia­jąc poboż­ność z uczest­ni­cze­niem w cere­mo­niach i prze­strze­ga­niem okre­ślo­nych wytycznych.

Według Spi­no­zy, ludzie są podat­ni na naucza­nie fana­ty­ków, ponie­waż posia­da­ją błęd­ną jego zda­niem antro­po­mor­ficz­ną kon­cep­cję natu­ry i Boga – są prze­ko­na­ni, że wszyst­ko, co stwo­rzył Bóg, stwo­rzył dla ludz­kiej korzy­ści i że w związ­ku z tym Boga moż­na prze­bła­gać za pomo­cą okre­ślo­nych prak­tyk reli­gij­nych. Naj­po­waż­niej­szym powo­dem podat­no­ści na fana­tyzm jest jed­nak cechu­ją­cy każ­de­go czło­wie­ka nie­po­kój oraz lęk przed utra­tą tego, co się kocha. Pro­po­no­wa­ne przez fana­ty­ków wyja­śnie­nia wyda­ją się anti­do­tum na przy­ro­dzo­ny czło­wie­ko­wi strach.

Fot.: Wykła­dow­ca z zespo­łem badawczym

W kolej­nej czę­ści swo­je­go wystą­pie­nia prof. Gut przed­sta­wił środ­ki, jakie zda­niem Spi­no­zy mogą pomóc w prze­ciw­dzia­ła­niu fana­ty­zmo­wi. Holen­der­ski filo­zof w swo­ich dzie­łach oma­wia kil­ka poten­cjal­nych metod, wska­zu­jąc tak­że na ich sła­bo­ści. Spo­so­by filo­zo­ficz­no-nauko­we, któ­re mia­ły­by na celu usu­wa­nie prze­są­dów unie­moż­li­wia­ją­cych oby­wa­te­lom docho­dze­nie do praw­dy, są, zda­niem Spi­no­zy, mało sku­tecz­ne. To samo moż­na powie­dzieć o meto­dach praw­nych, pole­ga­ją­cych na kara­niu za eks­tre­mal­ne poglą­dy. Sku­tecz­na mogła­by się oka­zać nato­miast zapro­po­no­wa­na w TTP meto­da teo­lo­gicz­na, pole­ga­ją­ca na wyja­śnia­niu wier­nym pocho­dze­nia i sta­tu­su Biblii, a jed­no­cze­śnie przy­bli­ża­niu im isto­ty praw­dzi­wej poboż­no­ści i wia­ry. Od stro­ny poli­tycz­nej pomoc­ne było­by pod­po­rząd­ko­wa­nie reli­gii pań­stwu, a tak­że usta­no­wie­nie wol­no­ści myśli i prak­ty­ki w ramach spo­łe­czeń­stwa obywatelskiego.

Spo­tka­nie odby­ło się w ramach cyklu „Mię­dzy seku­la­ry­za­cją a refor­mą. Racjo­na­lizm reli­gij­ny koń­ca XVII wie­ku i epo­ki Oświe­ce­nia”, orga­ni­zo­wa­ne­go w Insty­tu­cie Filo­zo­fii UJ.

Opra­co­wał zespół badaw­czy pro­jek­tu „Mię­dzy seku­la­ry­za­cją a reformą”.


Prze­my­sław Gut – prof. dr hab. , histo­ryk filo­zo­fii, wykła­dow­ca na Wydzia­le Filo­zo­fii Kato­lic­kie­go Uni­wer­sy­te­tu Lubel­skie­go Jana Paw­ła II. Jego zain­te­re­so­wa­nia badaw­cze doty­czą przede wszyst­kim meta­fi­zy­ki i epi­ste­mo­lo­gii XVII wie­ku, a tak­że filo­zo­fii współ­cze­snej ze szcze­gól­nym uwzględ­nie­niem teo­rii dzia­ła­nia i zagad­nie­nia wol­no­ści. Autor licz­nych arty­ku­łów nauko­wych oraz ksią­żek: Spi­no­za o natu­rze ludz­kiej (2011), Ste­fan Swie­żaw­ski – oso­ba i dzie­ło (2006), Leib­niz. Myśl filo­zo­ficz­na w XVII wie­ku (2004), współ­re­dak­tor tomu Z dzie­jów filo­zo­ficz­nej reflek­sji nad czło­wie­kiem (wspól­nie z P. Gutow­skim, 2007).

 


Patro­nat medialny:

Filo­zo­fuj!”

Najnowszy numer można nabyć od 1 lipca w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy