Artykuł Filozofia przyrody

Kazimierz Jodkowski: Teoria inteligentnego projektu

Teoria inteligentnego projektu (w skrócie: teoria ID) to ogólna teoria rozpoznawania projektu. Projekt to obiekt, który powstał z udziałem inteligencji.

Zapisz się do naszego newslettera

Tekst ukazał się w „Filo­zo­fuj!” 2020 nr 2 (32), s. 18–19. W pełnej wer­sji graficznej jest dostęp­ny w pliku PDF.


W świecie oprócz obiek­tów zapro­jek­towanych ist­nieją obiek­ty nieza­pro­jek­towane – jedne z nich mają charak­ter konieczny (są rezul­tatem dzi­ała­nia praw przy­rody), inne niekonieczny (są rezul­tatem przy­pad­ku). Pro­jekt z definicji nie może mieć charak­teru koniecznego. Cechą pro­jek­tu jest albo jego niekonieczność (co znaczy, że iden­ty­czny z pro­jek­tem obiekt może pow­stać też bez udzi­ału inteligencji; przykła­dem jest sztuczny deszcz), albo jego tzw. przeciw­bieżność (pow­stanie takiego pro­jek­tu jest niez­godne z nat­u­ral­nym biegiem zdarzeń w przy­rodzie; przykła­dem są arte­fak­ty jak smart­fon lub statek kos­miczny). Prze­ci­w­bieżność może mieć charak­ter zwycza­jny (w danych warunk­ach pro­jekt by nie pow­stał bez udzi­ału inteligencji, ale w innych warunk­ach obiekt iden­ty­czny z pro­jek­tem już pow­stać może) lub abso­lut­ny (w żad­nych nat­u­ral­nych warunk­ach obiekt taki jak pro­jekt nie pow­stanie bez udzi­ału inteligencji).

Wykrywalność projektu

Ist­nie­nie pro­jek­tu jest w zasadzie wykry­walne. Mamy z tym do czynienia w wielu dziedz­i­nach wyko­rzys­tu­ją­cych metody naukowe (np. w medy­cynie sądowej, w krymi­nal­istyce, w arche­ologii, kryp­tografii itd.). Ist­nieje spór, czy meto­da­mi naukowy­mi moż­na wykry­wać pro­jekt poza sferą dzi­ałal­noś­ci człowieka (np. w pro­gramie SETI, w biologii czy w kos­mologii). W każdej z dziedzin, w których przeprowadza się wykry­wanie pro­jek­tu, sto­su­je się specy­ficzne dla tej dziedziny metody.

Teo­ria inteligent­nego pro­jek­tu zakła­da, że oprócz tych par­tyku­larnych metod ist­nieją też ogólne kry­te­ria rozpoz­nawa­nia pro­jek­tu (stosowalne do wszelkiego rodza­ju pro­jek­tów).

Każdy niekonieczny obiekt może być przed­miotem hipotezy pro­jek­tu pod warunk­iem, że ma charak­ter specy­ficzny. Obiek­ty niespecy­ficzne, nawet o bard­zo niskim praw­dopodobieńst­wie pow­sta­nia, nie mogą być przed­miotem hipotezy pro­jek­tu, jeśli nie prze­maw­ia­ją za nią dodatkowe dane. Wiary­god­ność hipotezy pro­jek­tu może być zwięk­szona dzię­ki uzyska­niu dodatkowych infor­ma­cji, oprócz tych, który­mi zaj­mu­je się teo­ria ID (np. relac­je świad­ków, nagranie video itd.).

Hipoteza pro­jek­tu jest tym bardziej wiary­god­na, im mniej praw­dopodob­ne jest nat­u­ralne pow­stanie specy­ficznego obiek­tu. Obiek­ty specy­ficzne o skra­jnie niskim praw­dopodobieńst­wie swego nat­u­ral­nego pow­sta­nia są wykry­wane przez tzw. fil­tr Dem­b­skiego. Innym pop­u­larnym kry­teri­um pro­jek­tu jest struk­tu­ra układu niere­dukowal­nie złożonego. Idea układów niere­dukowal­nie złożonych została zapro­ponowana jako kry­ty­ka kon­cepcji doboru kumu­laty­wnego w biologii ewolucyjnej. Kry­ty­cy twierdzą jed­nak, że układ mniej złożony może pełnić inną funkcję oraz że układ niere­dukowal­nie złożony moż­na otrzy­mać tzw. metodą łuku rzym­skiego (w biologii: na drodze kumu­laty­wnej, o ile jeden lub więcej kroków tej dro­gi pole­ga na dup­likacji mate­ri­ału gene­ty­cznego i następ­nie na stop­niowej redukcji pow­stałego nad­mi­arowego układu).

Teoria ID a wykrywanie projektanta

Teo­ria inteligent­nego pro­jek­tu jest teorią wykry­wa­nia pro­jek­tu, a nie pro­jek­tan­ta.

Choć wykry­wanie pro­jek­tan­ta nie jest celem teorii ID, to moż­na powiedzieć, że najczęś­ciej jest ono łatwe, o ile dys­ponu­je­my odpowied­nią dodatkową infor­ma­cją (np. stroną tytułową książ­ki), cza­sa­mi jest trudne (np. odgad­nię­cie przed zakończe­niem czy­ta­nia dobrej książ­ki sen­sacyjnej, kto jest morder­cą), bard­zo rzad­ko wykrycie pro­jek­tan­ta wyda­je się niemożli­we.

Teo­ria inteligent­nego pro­jek­tu nie ma charak­teru religi­jnego. Jej zwolen­nika­mi są zarówno oso­by wierzące, jak i niewierzące. Wśród tych ostat­nich wymienić moż­na tak wybit­nych uczonych jak Fran­cis Crick czy Fred Hoyle oraz ateisty­czną qua­si-religię raelizm. Wśród prze­ci­wników teorii ID także znaleźć moż­na zarówno wierzą­cych, jak i niewierzą­cych.

Teo­ria inteligent­nego pro­jek­tu (wbrew aktu­al­ne­mu hasłu w Wikipedii) nie jest odmi­aną kreacjoniz­mu. Kreacjoniś­ci twierdzą, że wszechświat, życie i jego formy, w tym człowiek, zostały stwor­zone przez istotę nad­nat­u­ral­ną. Teo­ria ID – po pier­wsze – nie sto­su­je się tylko do wszechświa­ta, życia i jego form, ale do wszys­t­kich rodza­jów pro­jek­tu i – po drugie – jej zwolen­ni­cy nie widzą możli­woś­ci na grun­cie samej teorii (bez pomo­cy teologii czy filo­zofii) doko­na­nia iden­ty­fikacji pro­jek­tan­ta wszechświa­ta i życia.

Teoria ID a ewolucjonizm

Teo­ria inteligent­nego pro­jek­tu nie jest anty­ewolucjonizmem. Doty­czy wykry­wa­nia wszel­kich pro­jek­tów, nie tylko tych, które (hipote­ty­cznie) wys­tępu­ją w układach bio­log­icznych. Niek­tóre etapy pro­ce­su ewolucyjnego mogą być zapro­jek­towane, zatem teo­ria ID nie wyk­lucza ewolucji rozu­mi­anej jako wspól­no­ta pochodzenia. Teo­ria ID wyk­lucza jedynie ewolucjonizm typu dar­winowskiego, czyli takiego, który odrzu­ca ist­nie­nie pro­jek­tu na jakimkol­wiek etapie ewolucji.

Hipotezy o pro­jek­cie, zarówno w sferze ludzkiej, jak i poza­ludzkiej, są empirycznie fal­sy­fikowalne.


Kaz­imierz Jod­kows­ki – Prof. dr hab., ur. 1950, emery­towany pro­fe­sor Uni­w­er­syte­tu Zielonogórskiego. Zaj­mował się filo­zofią nau­ki, zwłaszcza jej uhis­to­rycznioną odmi­aną, oraz filo­zofią przy­rody, zwłaszcza spo­ra­mi między ewolucjonizmem, kreacjonizmem i teorią inteligent­nego pro­jek­tu.

Tekst jest dostęp­ny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunk­ach 3.0 Pol­s­ka.

< Powrót do spisu treś­ci numeru.

Ilus­trac­ja: Ewa Czar­nec­ka

Najnowszy numer można nabyć od 2 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy