Aktualności Filozofia kultury Filozofia religii Historia filozofii nowożytnej

Teologiczna rewolucja oświecenia. Spotkanie z prof. Jeffreyem D. Bursonem (Georgia Southern University) [relacja]

8 października 2020 r. na internetowej platformie Microsoft Teams odbyło się otwarte seminarium filozoficzne organizowane przez Instytut Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego, którego gościem był prof. Jeffrey D. Burson, historyk idei z Georgia Southern University, znawca dziejów i myśli oświecenia. Drugiego dnia seminarium, 9 października 2020 r., miały miejsce warsztaty online poświęcone oświeceniowym koncepcjom religii.

Zapisz się do naszego newslettera

Dwu­dnio­we semi­na­rium zgro­ma­dzi­ło licz­ne mię­dzy­na­ro­do­we gro­no słu­cha­czy. Gość spe­cjal­ny, pro­fe­sor Jef­frey D. Bur­son, łączył się z Kra­ko­wem z ame­ry­kań­skie­go Savannah.

Prof. Bur­son pro­wa­dzi swo­je bada­nia w para­dyg­ma­cie tzw. histo­ire cro­isée – to podej­ście kła­dą­ce nacisk na ponadna­ro­do­wość i wie­lo­aspek­to­wość zja­wisk histo­rycz­nych. Pod­czas swo­je­go wykła­du 8 paź­dzier­ni­ka, ame­ry­kań­ski uczo­ny przy­po­mniał, że choć euro­pej­skie oświe­ce­nie bar­dzo czę­sto – i nie bez­za­sad­nie – uwa­ża­ne jest za głów­ne źró­dło współ­cze­snej seku­la­ry­za­cji, to rze­czy­wi­ste źró­dła „odcza­ro­wa­nia” są bar­dziej skom­pli­ko­wa­ne. Kie­dy Imma­nu­el Kant zapo­ży­czał od Hora­ce­go słyn­ne hasło Sape­re aude, miał na celu osią­gnie­cie doj­rza­ło­ści na wie­lu płasz­czy­znach – zakła­da­ła ona rów­nież samo­dziel­ność w kwe­stiach reli­gij­nych, to jest wyzwo­le­nie się czło­wie­ka z prze­są­dów i ogra­ni­czeń kon­wen­cjo­nal­nej reli­gij­no­ści. Kan­tow­skie oświe­ce­nie było zatem z zało­że­nia nie tyl­ko inte­lek­tu­al­ne czy kul­tu­ro­we, lecz tak­że religijne.

Pre­le­gent zwró­cił uwa­gę rów­nież na nie­jed­no­rod­ność oświe­ce­nia jako takie­go. Ucze­ni zaj­mu­ją­cy się tą tema­ty­ką czę­sto pod­kre­śla­ją, że mia­ło ono bar­dzo róż­ne wer­sje. Ist­nia­ły pro­te­stanc­kie i kato­lic­kie odmia­ny oświe­ce­nia, a w ramach tych ostat­nich na przy­kład „filo­je­zu­ic­kie” lub „filo­jan­se­ni­stycz­ne”. Róż­ni­ły się tak­że wer­sje kształ­tu­ją­ce się w poszcze­gól­nych pań­stwach, pro­pa­go­wa­ne przez lokal­ne ośrod­ki inte­lek­tu­al­ne czy wręcz przez poje­dyn­czych myśli­cie­li. Więk­szość z tych „oświe­ceń” nie była jed­nak ate­istycz­na. Co wię­cej, nawet teo­rie filo­zo­fów, któ­rych dzi­siaj okre­śla się repre­zen­tan­ta­mi „rady­kal­ne­go oświe­ce­nia”, na przy­kład d’Holbacha czy Dide­ro­ta, mia­ły swo­je korze­nie w teo­lo­gicz­nych poglą­dach ich poprzed­ni­ków. Jef­frey Bur­son pod­kre­ślił, że Spi­no­za, któ­ry inspi­ro­wał przed­sta­wi­cie­li „rady­kal­ne­go oświe­ce­nia”, nie miał inten­cji laicy­za­cyj­nych – wita­li­stycz­ny mate­ria­lizm obec­ny w myśle­niu tego filo­zo­fa nie sta­no­wił naj­waż­niej­sze­go aspek­tu jego filo­zo­fii, któ­ra w rze­czy­wi­sto­ści była pan­te­istycz­na. Wyni­ka­ła mię­dzy inny­mi z inspi­ra­cji pisma­mi Maj­mo­ni­de­sa i ówcze­sną ezo­te­rycz­ną lit­téra­tu­re clan­de­sti­ne.

Więk­szość oświe­ce­nio­wych myśli­cie­li zga­dza­ła się, że źró­dłem ludz­kie­go szczę­ścia jest posłu­gi­wa­nie się rozu­mem, a przed­mio­tem zain­te­re­so­wa­nia oświe­co­ne­go czło­wie­ka powin­na być tak­że pri­sca teo­lo­gia – jedy­na praw­dzi­wa teo­lo­gia dana czło­wie­ko­wi przez Boga i osią­gal­na przez czło­wie­ka na dro­dze pozna­nia rozu­mo­we­go – nawet jeśli mie­li róż­ne poglą­dy w kwe­stii kształ­tu i tre­ści owej teologii.

Prof. Bur­son sku­pił się następ­nie na dzie­jach fran­cu­skie­go oświe­ce­nia, w któ­rym istot­ną rolę ode­gra­ła wspo­mnia­na lite­ra­tu­ra sekret­na. W poło­wie XVIII wie­ku była ona czy­ta­na powszech­nie. Stop­nio­wo zmie­nia­ła teo­lo­gicz­ną wraż­li­wość tam­tej­szych czy­tel­ni­ków i przy­go­to­wy­wa­ła grunt do porzu­ce­nia sta­rych ram wyzna­nio­wych. Zda­niem Jef­freya Bur­so­na, laicy­za­cja była­by zatem skut­kiem nie tyle oświe­ce­nio­wej pro­pa­gan­dy ate­istycz­nej, ile dłu­giej rewo­lu­cji teo­lo­gicz­nej, któ­ra zaszła w świe­cie zachod­nim pomię­dzy XVIXIX wiekiem.

 

Dru­gie­go dnia semi­na­rium, 9 paź­dzier­ni­ka 2020 roku, odby­ły się warsz­ta­ty filo­zo­ficz­ne „Betwe­en Secu­la­ri­sa­tion and Reform: Reli­gion in the Enli­gh­ten­ment”, pod­czas któ­rych refe­ra­ty przed­sta­wi­li Andrea Vestruc­ci (Uni­wer­sy­tet Fede­ral­ny, For­ta­le­za, Bra­zy­lia), Mark Boesp­flug (Uni­ver­si­ty of Ota­go, Nowa Zelan­dia), Íñi­go Ongay de Feli­pe (Uni­ver­si­dad de Deu­sto), Eve­li­ne Gro­ot (Uni­wer­sy­tet Era­zma w Rot­ter­da­mie) oraz Woj­ciech Kozy­ra (Uni­wer­sy­tet War­szaw­ski). Kil­ku­na­stu słu­cha­czy zapo­zna­ło się z wybra­ny­mi aspek­ta­mi filo­zo­fii Kan­ta i Locke’a, myślą Ger­ma­ine de Stäel oraz poglą­da­mi G.E. Les­sin­ga na teo­lo­gię naturalną.

Oprac. Zespół badaw­czy pro­jek­tu „Mię­dzy seku­la­ry­za­cją a reformą”


Wykład „The The­olo­gi­cal Revo­lu­tion of the Enli­gh­ten­ment”: 8 paź­dzier­ni­ka 2020, 16:00–18:00

Warsz­tat „Betwe­en Secu­la­ri­sa­tion and Reform: Reli­gion in the Enli­gh­ten­ment”: 9 paź­dzier­ni­ka 2020, 13:00–20:00

Miej­sce: Micro­soft Teams

Stro­na www > tutaj

Wyda­rze­nie na Face­bo­oku: wykładwarsz­ta­ty

Najnowszy numer można nabyć od 30 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy