Artykuł Filozofia współczesna Ontologia

Paweł Rojek: Teoria idei

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2020 nr 3 (33), s. 67. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


Wła­sno­ści naj­czę­ściej nie wystę­pu­ją przy­pad­ko­wo, lecz two­rzą pew­ne regu­lar­ne ukła­dy. Nie­któ­re wła­sno­ści wyma­ga­ją sie­bie nawza­jem, nie­któ­re się wyklu­cza­ją, inne zaś są obo­jęt­ne wobec sie­bie. Na przy­kład, jeśli coś jest barw­ne, to zara­zem musi być też roz­cią­głe, a nie może mieć wyso­ko­ści dźwię­ku C. Wie­le takich związ­ków mię­dzy wła­sno­ścia­mi ma cha­rak­ter aprio­rycz­ny (nie potrze­bu­je­my do pozna­nia tych związ­ków doświad­cze­nia). Roman Ingar­den był wyraź­nie zafa­scy­no­wa­ny regu­lar­nym współ­wy­stę­po­wa­niem wła­sno­ści. Jego słyn­na teo­ria idei mia­ła na celu wyja­śnie­nie tego faktu.

Ingar­den był pla­to­ni­kiem. Podob­nie jak Got­tlob Fre­ge czy Ber­trand Rus­sell uwa­żał, że ist­nie­je „trze­cie kró­le­stwo” bytów ide­al­nych, któ­re róż­nią się zarów­no od przed­mio­tów fizycz­nych, jak i bytów psy­chicz­nych. Z grub­sza rzecz bio­rąc, odpo­wied­ni­ka­mi ist­nie­ją­cych w świe­cie wła­sno­ści są czy­ste jako­ści w świe­cie ide­al­nym, nato­miast odpo­wied­ni­ka­mi rze­czy są idee. Idee są kom­plek­sa­mi jako­ści ide­al­nych czy raczej − jak wolał mówić Ingar­den − ide­al­nych kon­kre­ty­za­cji jako­ści ide­al­nych. Idee są więc wzo­ra­mi współ­wy­stę­po­wa­nia wła­sno­ści w świecie.

Ingar­den przed­sta­wił nie­zwy­kle szcze­gó­ło­wą ana­li­zę budo­wy idei. Chciał w ten spo­sób poka­zać, że przy­ję­cie ich ist­nie­nia nie musi pro­wa­dzić do trud­no­ści, na któ­re wska­zy­wa­ło wie­lu kry­ty­ków. Przede wszyst­kim zwra­cał uwa­gę na dwu­stron­ną budo­wę idei. Z jed­nej stro­ny posia­da­ją one pew­ne wła­sno­ści, dzię­ki któ­rym są ide­ami, z dru­giej zaś pew­ną zawar­tość, któ­ra okre­śla, cze­go są ide­ami. Pomie­sza­nie tych dwóch rodza­jów wła­sno­ści sta­ło u pod­staw argu­men­tów prze­ciw­ko przed­mio­tom ogól­nym Sta­ni­sła­wa Leśniew­skie­go i Tade­usza Kotar­biń­skie­go. Dalej, zawar­tość idei jest dwo­ja­kie­go rodza­ju: sta­ła i zmien­na. Sta­łą idei czło­wie­ka jest bycie czło­wie­kiem, a zmien­ną – posia­da­nie skó­ry pew­ne­go kolo­ru. Sta­ła odpo­wia­da więc isto­cie rze­czy, a zmien­ne – jej przy­pa­dło­ściom. Ingar­den uwa­żał, że posia­da­nie zmien­nej zawar­to­ści jest cha­rak­te­ry­stycz­ną cechą idei. Na przy­kład ogól­ny trój­kąt nie jest ani pro­sto­kąt­ny, ani ostro­kąt­ny, ani roz­war­to­kąt­ny. W ten spo­sób moż­na odpo­wie­dzieć na sław­ne zarzu­ty George’a Ber­ke­leya czy Davi­da Hume’a.


Paweł Rojek – Dok­tor filo­zo­fii, wykła­dow­ca w Insty­tu­cie Filo­zo­fii Uni­wer­sy­te­tu Jagiel­loń­skie­go. Zaj­mu­je się meta­fi­zy­ką ana­li­tycz­ną, filo­zo­fią rosyj­ską i ide­ami w Pol­sce. Autor książ­ki Tro­py i uni­wer­sa­lia. Bada­nia onto­lo­gicz­ne (War­sza­wa 2019).

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­ska.

< Powrót do spi­su tre­ści numeru.


Dzię­ku­je­my wszyst­kim naszym Hoj­nym Wspie­ra­ją­cym poma­ga­ją­cym nam za pośred­nic­twem por­ta­lu zrzutka.pl w wyda­niu Dodat­ku spe­cjal­ne­go o Roma­nie Ingar­de­nie. Szcze­gól­ne podzię­ko­wa­nia nale­żą się: Józe­fo­wi Luba­czo­wi, Jano­wi Rycher­to­wi i Bar­tło­mie­jo­wi Skowronowi.

Najnowszy numer można nabyć od 1 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

3 komentarze

Kliknij, aby skomentować

  • Ps. Tak, bowiem mamy na co dzień do czy­nie­nia wciąż i sta­le z para­do­xa­mi! Np. taki pro­za­icz­ny para­dox Ka. Jest on młod­szy od nas o cały rok, a więc o ten cały rok prze­czy­ta­li­smy od Ka wię­cej ksią­żek, o cały rok myśli­my wię­cej, ana­li­zu­je­my wię­cej, pozna­je­my wię­cej, wymy­sli­my wię­cej…, w koń­cu o cały rok bawi­li­smy się wię­cej. Zatem nigdy to, prze­nig­dy Ka nas w tym ani nie prze­go­ni, ani nawet dogo­ni! =-O 😉 🙂 :-! :O 😀 O:-)
    W przy­pad­ku Pa jest podob­nie! Oka­za­ło się, iż w xie­gach metry­kal­nych jego nazwi­sko brzmi /czarno na białym!/ Pl! Czy­li jego świa­dec­twa szko­ły pod­sta­wo­wej są nie­waż­ne, świa­dec­twa szko­ły śred­niej są nie­waż­ne, matu­ra jest nie­waż­na, dyplom /wraz z indexem/ są nie­waż­ne! Dla­cze­go?! Ponie­waż są/były one wysta­wio­ne na kogoś zupeł­nie innego!
    Pa i Pl to są dwie róż­ne osoby!
    Fał­szer­stwo pra­wie doskonałe?!
    Pa to imię, czy nazwi­sko?! I kto tak napraw­dę kry­je się za nim?!
    =-O 😉 🙂 :-! :O 😀 O:-)

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy