Filozofia współczesna Omówienia i recenzje Ontologia

Błażej Gębura: Cywilizacja w tworzeniu [recenzja]

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2021 nr 2 (38), s. 50. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


W jed­nej ze swych ostat­nich ksią­żek Whi­te­he­ad pre­zen­tu­je coś, co moż­na nazwać pro­ce­su­al­ną histo­rią idei. Apli­ku­jąc swo­ją ory­gi­nal­ną meta­fi­zy­kę do filo­zo­fii kul­tu­ry, autor Pro­cess and Reali­ty otrzy­mu­je w efek­cie intry­gu­ją­cy pro­gram utrzy­my­wa­nia cywi­li­za­cji przy życiu. Dla Whi­te­he­ada bowiem naj­gor­szym, co może przy­tra­fić się cywi­li­za­cji, jest sta­gna­cja. W tym kon­tek­ście w książ­ce przy­wo­ła­ny zosta­je zresz­tą przy­kład kop­ców two­rzo­nych przez ter­mi­ty. Dla Whi­te­he­ada struk­tu­ry i spo­łecz­no­ści ter­mi­tów mają jeden napraw­dę prze­ra­ża­ją­cy rys: są nie­zmien­ne. Whi­te­he­ad sądzi, że jest to taki model porząd­ku spo­łecz­ne­go, jeśli moż­na go tak w ogó­le nazwać, któ­re­go pod żad­nym pozo­rem nie powin­ni­śmy naśladować.

Whi­te­he­ad fak­tycz­nie opo­wia­da się za postę­pem, ale takim, któ­re­go gra­ni­ce wyzna­cza­ją okre­ślo­ne war­to­ści. Z tego punk­tu widze­nia moż­na okre­ślić pro­jekt spo­łecz­ny zawar­ty w Przy­go­dach idei jako kom­pro­mi­so­we roz­wią­za­nie pomię­dzy nad­mier­nie kon­ser­wa­tyw­ny­mi i pro­gre­syw­ny­mi postu­la­ta­mi kie­run­ku roz­wo­ju spo­łecz­no­ści ludz­kich. Czymś, co może osła­biać, przy­naj­mniej z psy­cho­lo­gicz­ne­go punk­tu widze­nia, wia­ry­god­ność roz­wią­zań zapro­po­no­wa­nych przez Whi­te­he­ada, jest ich pogod­ny, nad wyraz opty­mi­stycz­ny ton, w któ­ry trud­no dzi­siaj uwie­rzyć, bio­rąc pod uwa­gę histo­rię XX wie­ku. Auto­ra uspra­wie­dli­wia oczy­wi­ście fakt, że książ­ka uka­za­ła się po raz pierw­szy w 1933 roku, kie­dy moż­na było jesz­cze mieć nadzie­ję na to, że kolej­na woj­na świa­to­wa nigdy nie doj­dzie do skutku.

Nie­za­leż­nie od traf­no­ści dia­gnoz Whi­te­he­ada pyta­nie o kie­ru­nek roz­wo­ju cywi­li­za­cji pozo­sta­je nie­zwy­kle aktu­al­ne. Sądzę, że każ­dy, kto na poważ­nie pró­bu­je zna­leźć na nie odpo­wiedź, powi­nien zapa­mię­tać, przy­naj­mniej jako punkt wyj­ścia do dal­szych ana­liz, frag­ment, któ­ry moż­na trak­to­wać jako zwię­złe pod­su­mo­wa­nie Przy­gód idei: „Ludz­kość zacho­wu­je swo­ją ener­gię tak dłu­go, jak dostrze­ga real­ny kon­trast pomię­dzy tym, co było, a tym, co może być; oraz dopó­ki pobu­dza ją ener­gia przy­go­dy, wykra­cza­ją­ca poza bez­piecz­ną prze­szłość. Bez przy­go­dy cywi­li­za­cja znaj­du­je się w peł­nym rozkładzie”.

Bła­żej Gębura


Alfred North Whi­te­he­ad, Przy­go­dy idei, przeł. Marek Piwo­war­czyk, PWN, War­sza­wa 2020, 372 ss.


Bła­żej Gębu­ra – dok­tor filo­zo­fii. Zaj­mu­je się filo­zo­fią reli­gii, meta­fi­lo­zo­fią i epi­ste­mo­lo­gią. W wol­nych chwi­lach rąbie drew­no i nało­go­wo czy­ta powie­ści szpie­gow­skie. Hob­by: pisa­nie i kolek­cjo­no­wa­nie płyt jazzowych.

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­ska.

< Powrót do spi­su tre­ści numeru.


Inte­re­su­ją Cię recen­zje innych ksią­żek filo­zo­ficz­nych? Zaj­rzyj do nasze­go dzia­łu Omó­wie­nia i recen­zje.

Najnowszy numer można nabyć od 1 lipca w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy