Kognitywistyka Omówienia i recenzje

Zbigniew Wróblewski: Zaburzony umysł [recenzja]

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2021 nr 2 (38), s. 50. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


Natu­ra­li­za­cja umy­słu, roz­wi­ja­na pod hasłem „bio­lo­gii umy­słu”, nie jest ory­gi­nal­nym pomy­słem w naukach o pozna­niu. Tru­izmem jest stwier­dze­nie, że sta­no­wi on domi­nu­ją­cy para­dyg­mat wyja­śnia­nia umy­słu, któ­ry w autor­skich sfor­mu­ło­wa­niach może się róż­nić jedy­nie pro­por­cja­mi skład­ni­ków, np. typem danych wej­ścio­wych (psy­cho­lo­gicz­ne, neu­ro­nal­ne, beha­wio­ral­ne), mode­la­mi orga­ni­zu­ją­cy­mi bada­nia empi­rycz­ne i wyobraź­nią naukow­ców lub meto­da­mi badaw­czy­mi. Eric Kan­del, austriac­ko-ame­ry­kań­ski neu­ro­bio­log, lau­re­at Nagro­dy Nobla w dzie­dzi­nie fizjo­lo­gii lub medy­cy­ny (2000), zapro­po­no­wał ory­gi­nal­ny pomysł na nową syn­te­zę danych z zakre­su psy­cho­lo­gii poznaw­czej, gene­ty­ki i neu­ro­nauk, wyja­śnia­ją­cą umysł w per­spek­ty­wie porów­naw­czej. Pomysł jest pro­sty: zobacz­my, jak funk­cjo­nu­je zabu­rzo­ny mózg, aby iden­ty­fi­ku­jąc wadli­we mecha­ni­zmy mózgo­we, lepiej zro­zu­mieć, jak funk­cjo­nu­ją typo­wy mózg i jego umysł. Pre­zen­ta­cja „nowej bio­lo­gii” umy­słu (jak nazy­wa swe bada­nia) doko­na­na jest według przej­rzy­ste­go sche­ma­tu: wybra­na funk­cja umy­słu oraz jej zabu­rze­nia, histo­ria i stan badań dane­go zabu­rze­nia, mode­le zwie­rzę­ce cho­rób psy­chicz­nych oraz per­spek­ty­wy postę­pu badań. Wyja­śnie­nie mecha­ni­zmu cho­ro­by na pozio­mie neu­ro­lo­gicz­nym, mole­ku­lar­nym, gene­tycz­nym, śro­do­wi­sko­wym otwie­rać ma nam okno na bada­nia typo­we­go umy­słu. Przy­to­czo­ne przy­kła­dy z histo­rii badań psy­chia­trycz­nych poka­zu­ją, jak dużo świa­tła wpa­da przez takie okno, roz­świe­tla­jąc tajem­ni­ce umysłu.

W per­spek­ty­wie zabu­rzo­ne­go umy­słu może­my zoba­czyć tak­że w nowym świe­tle nasze uni­wer­sal­ne wła­sno­ści takie jak kre­atyw­ność (dobra wia­do­mość dla Czy­tel­ni­ków – wszy­scy mamy takie zdol­no­ści), toż­sa­mość płcio­wa, podej­mo­wa­nie decy­zji lub mecha­ni­zmy uza­leż­nie­nia. Każ­da z tych funk­cji jest wie­lo­ra­ko uwa­run­ko­wa­na bio­lo­gicz­nie i zna­jo­mość tych mecha­ni­zmów pozwa­la na lep­sze zro­zu­mie­nie dzia­ła­nia człowieka.

Idąc tro­pa­mi „nowej bio­lo­gii”, Kan­del mie­rzy się tak­że z naj­trud­niej­szym pyta­niem doty­czą­cym umy­słu: co to jest świa­do­my umysł, jaki jest mecha­nizm powsta­wa­nia świa­do­mo­ści? W lako­nicz­nej odpo­wie­dzi wska­zu­je tyl­ko, któ­re bada­nia nauko­we zmie­rza­ją w kie­run­ku odkry­cia tajem­ni­cy: bio­lo­gicz­na inter­pre­ta­cja mode­lu glo­bal­nej prze­strze­ni robo­czej (B. Baars); meto­dy obra­zo­wa­nia świa­do­mo­ści w mózgu pole­ga­ją­ce na kon­tra­sto­wa­niu prze­twa­rza­nia nie­świa­do­me­go ze świa­do­mym (S. Deha­ene) oraz bio­lo­gicz­na inter­pre­ta­cja psy­cho­ana­li­zy. Pod­su­mo­wu­je kry­tycz­nie swój autor­ski zestaw hipo­tez nt. świa­do­mo­ści nastę­pu­ją­co: „Świa­do­mość pozo­sta­je tajem­ni­cą. […] Okre­śle­nie natu­ry świa­do­mo­ści – w skró­cie: w jaki spo­sób pozy­sku­je­my świa­do­mość sie­bie z nie­świa­do­mej aktyw­no­ści w mózgu – nale­ży do naj­więk­szych nauko­wych wyzwań XXI wie­ku, więc odpo­wie­dzi nie przyj­dą szyb­ko ani łatwo” (s. 308). Kie­ru­nek badań, w któ­rym pokła­da jed­nak nadzie­ję, jest wyraź­nie widocz­ny: jest nim „bio­lo­gia świa­do­mo­ści”, a więc zapre­zen­to­wa­ny w książ­ce pro­jekt „nowej bio­lo­gii” umysłu.

Czy­ta­jąc Zabu­rzo­ny umysł, moż­na dojść do prze­ko­na­nia, że pogłę­bio­na reflek­sja nad natu­rą czło­wie­ka ujmo­wa­na w per­spek­ty­wie bio­lo­gicz­nej może pro­wa­dzić tak­że do pogłę­bio­ne­go huma­ni­zmu: wie­dza o mecha­ni­zmach bio­lo­gicz­nych natu­ry czło­wie­ka łączy się orga­nicz­nie z nowy­mi spo­so­ba­mi zara­dze­nia jego bolącz­kom egzy­sten­cjal­nym, nie tyl­ko tym dia­gno­zo­wa­nym w gabi­ne­cie psy­chia­trycz­nym, ale tak­że i tym, któ­re poja­wia­ją się po otwar­ciu oczu i obu­dze­niu umy­słu ze snu.

Zbi­gniew Wróblewski


Eric R. Kan­del, Zabu­rzo­ny umysł. Co nie­ty­po­we mózgi mówią o nas samych, przeł. D. Ros­sow­ski, Coper­ni­cus Cen­ter Press, Kra­ków 2020, 344 ss.


Zbi­gniew Wró­blew­ski – pro­fe­sor filo­zo­fii, kie­row­nik Kate­dry Filo­zo­fii Przy­ro­dy na Kato­lic­kim Uni­wer­sy­te­cie Lubel­skim JPII. Zaj­mu­je się filo­zo­fią przy­ro­dy i ety­ką śro­do­wi­sko­wą. Wła­ści­ciel psa.

Inte­re­su­ją Cię recen­zje innych ksią­żek filo­zo­ficz­nych? Zaj­rzyj do nasze­go dzia­łu Omó­wie­nia i recen­zje.

Najnowszy numer można nabyć od 5 maja w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy