Numer

Filozofuj! 2019 nr 2 (26)

W zebranych w numerze tekstach staramy się pokazać, w jaki sposób problem wiedzy a priori ujawnia się nie tylko w epistemologii i metafizyce, ale także w etyce, filozofii muzyki, matematyki czy polityki.

Wydaw­cą cza­sopis­ma jest

Kliknij, aby pobrać plik pdf numeru 2(26)/2019:

Zachęcamy do lektury!


Czy WIESZ, ŻE…


Spis treści

Kalen­dar­i­um

Wywiady
Idee są miara­mi orga­ni­za­cji świa­ta > Wywiad z prof. Dem­bińskim, uznanym badaczem filo­zofii Pla­tona.
Ist­nieje wiedza a pri­ori > Wywiad z prof. Richar­dem Krautem, wybit­nym znaw­cą filo­zofii starożyt­nej.

Artykuły
Kan­towskie a pri­ori > Andrzej J. Noras
Choć zagad­nie­nie apri­o­rycznoś­ci jest obec­ne w filo­zofii od samych jej początków, to autor Kry­ty­ki czys­tego rozu­mu zin­ter­pre­tował je w ory­gi­nal­ny sposób, for­mułu­jąc swo­ją słyn­ną teorię sądów. Warto ustal­ić, czego naprawdę ona doty­czy i czy mówi nam o a pri­ori coś, czego filo­zo­fowie sobie przedtem nie uświadami­ali.

Kalen­dar­i­um prob­le­mowe

Hume – o możli­woś­ci poz­na­nia przy­rody i matem­atyce > Adam Grzelińs­ki
David Hume znany jest z rozdziela­nia dwóch rodza­jów wiedzy: pier­wszy z nich doty­czy relacji pomiędzy treś­ci­a­mi naszego myśle­nia (idea­mi), dru­gi zaś fak­tów. Wyda­je się, że poz­nanie matem­aty­czne pozwala for­mułować sądy, których oczy­wis­tość opiera się na intu­icji albo dowodzie. Należą one do sfery czys­tego myśle­nia, nato­mi­ast wiedza o przy­rodzie, zbu­dowana na pod­staw­ie uogól­nienia zmysłowych doświad­czeń, nie wykracza poza dostęp­ne człowiekowi obserwac­je. Czy zatem cała mądrość matem­aty­ka sprowadza się do zna­jo­moś­ci oder­wanego od fak­tów świa­ta idei i odkry­wa­nia praw­idłowoś­ci, które nie obow­iązu­ją w codzi­en­nym życiu? I z drugiej strony: czy rzeczy­wiś­cie przy­rodoz­naw­ca nic nie wie na pewno i ma tylko tyle spry­tu, by orzec, że sko­ro do tej pory świat dzi­ałał tak, a nie inaczej, to dalej będzie tak dzi­ałać?

Skąd wiemy, co to jest utwór muzy­czny? > Anna Brożek
Na pytanie „esenc­jalne”, zawarte w tytule, moja odpowiedź brz­mi: różne rzeczy ma się na myśli, gdy się mówi o utworze muzy­cznym. Podob­nie odpowiadam na zawarte w tytule pytanie „gene­ty­czne”: różne są rodza­je wiedzy o muzyce, różne są zatem źródła tej wiedzy. Poza zupełnie wyjątkowy­mi wypad­ka­mi żaden z tych rodza­jów wiedzy o muzyce – w żad­nym sen­sie słowa „muzy­ka” – nie jest jed­nak czys­to apri­o­ryczny.”

Apri­o­ryczność filo­zofii poli­ty­ki > Ryszard Mor­dars­ki
Jeśli filo­zofia poli­ty­ki ma być dyscy­pliną filo­zoficzną, to musi zachować ele­men­ty wiedzy apri­o­rycznej. Czy filo­zofia poli­ty­ki może jed­nak obe­jść się bez odwołań do zachodzą­cych w świecie pro­cesów społecznych? Trud­no wyobraz­ić sobie, w jaki sposób pró­ba oce­ny ustro­jów poli­ty­cznych mogła­by mieć miejsce, gdy­by filo­zo­fowie poli­ty­ki ignorowali to, jaką for­mę przyjmą one w rzeczy­wis­toś­ci. Na ile jed­nak filo­zofia poli­ty­ki zaw­iera w sobie ele­men­ty wiedzy apri­o­rycznej, a na ile skazana jest na empiryczne źródła?

Czy w matem­atyce pojaw­ia­ją się ele­men­ty empiryczne? > Krzysztof Wój­tow­icz
Pojaw­ie­nie się dowodów kom­put­erowych skła­nia do postaw­ienia w nowej formie pyta­nia doty­czącego empirycznych skład­owych wiedzy matem­aty­cznej. Czy moż­na zatem twierdz­ić, że w dowodach matem­aty­cznych pojaw­ia­ją się ele­men­ty empiryczne?

Unum argu­men­tum > Błażej Gębu­ra
Dowód onto­log­iczny stanowi intrygu­jącą próbę wykaza­nia ist­nienia Boga jedynie za pomocą anal­izy treś­ci pojęć. Jego ewen­tu­al­ny sukces nie jest zależny od fak­tów, mają­cych miejsce w świecie. Z tego powodu bywa trak­towany jako naj­moc­niejszy argu­ment teisty­czny, choć jed­nocześnie pozosta­je celem zma­sowanej kry­ty­ki. Jest więc bard­zo praw­dopodob­ne, że w chwili, gdy czy­tasz ten artykuł, ktoś na świecie ogłasza nową wer­sję dowodu, pod­czas gdy ktoś inny właśnie wyjaś­nia, dlaczego Anzelm z Can­ter­bury kom­plet­nie się pomylił.

Stanowiska w sporze o a pri­ori – info­grafi­ka

Filo­zoficzne zoo
Kru­ki Hempla > Jakub Jer­na­jczyk

Czy ist­nieją apri­o­ryczne prawdy moralne? > Artur Szut­ta
Prawdy (powinienem raczej powiedzieć sądy) a pri­ori to tajem­nicza kat­e­go­ria. Bez koniecznoś­ci prowadzenia ekspery­men­tów czy obserwacji uzna­je­my, że suma kątów trójką­ta to 180˚, że 2 + 2 = 4 albo że coś nie może być i nie być jed­nocześnie. Zna­j­du­je­my takie prawdy w matem­atyce, log­ice, epis­te­mologii, metafizyce, a nawet w fizyce (np. że nie ma zdarzeń bez przy­czyny), ale czy ist­nieją prawdy a pri­ori doty­czące dobra lub zła moral­nego?

Narzędzia filo­zo­fa
Teo­ria argu­men­tacji: #21. Sztu­ka kon­trar­gu­men­tacji (cz. 1) > Krzysztof A. Wiec­zorek
Ekspery­ment myślowy: Posąg w służ­bie filo­zofii > Artur Szut­ta

Filo­zofia w lit­er­aturze
O wdz­ięcznoś­ci i niewdz­ięcznoś­ci > Natasza Szut­ta

Filo­zofia w szkole
W poszuki­wa­niu szczęś­cia > Doro­ta Monkiewicz-Cybul­s­ka

Gawędy o języku: #8. Przed­stawmy sobie przed­staw­ie­nie > Woj­ciech Żełaniec

Satyra
Lemat Kan­ta-Mark­sa > Piotr Bar­tu­la

Feli­eton
Nies­traszny nam Matrix > Adam Grob­ler

Lekc­ja filo­zofii
#7. Arys­tote­les > Jacek Woj­tysi­ak

Z pół­ki filo­zo­fa…
Instynkt sztu­ki – recen­z­ja > Anna Zych

Filo­zofia w filmie
Deka­log I > Błażej Gębu­ra

Filo­zofia z przym­ruże­niem oka


Redak­torzy prowadzą­cy numeru: Błażej Gębu­ra


Drodzy Czytel­ni­cy,

niekiedy pod­kreśla się, że filo­zofia jest wartoś­ciowa o tyle, o ile moż­na ją odnieść do prob­lemów życia codzi­en­nego. Starożyt­ni Gre­cy dostrzegli jed­nak, że jej prawdzi­wy rdzeń stanowi czyste myśle­nie. Bez cienia prze­sady moż­na stwierdz­ić, że dzię­ki tej intu­icji dokon­ali jed­nego z najbardziej spek­taku­larnych odkryć w his­torii ludzkiej cywiliza­cji. Uznali, że ist­nieje wiedza, która jest nieza­leż­na od doświad­czenia zmysłowego: ani nie bierze z niego początku, ani tym bardziej nie może być przez nie zak­wes­t­ionowana. Myśli­cielem, który najbardziej kon­sek­went­nie rozwinął ten pomysł i poświę­cił się niestrud­zonej eksplo­racji świa­ta idei, był Pla­ton. Nie jest więc przy­pad­kiem, że pub­liku­je­my w tym numerze aż dwa wywiady, w których wybit­ni znaw­cy filo­zofii starożyt­nej wskazu­ją na znacze­nie i niuanse dok­tryny twór­cy Akademii.

Jed­nak resz­ta – wbrew stwierdze­niu Alfre­da Northa White­hea­da – nie jest tylko przypisem, dlat­ego uwagę poświę­camy również doko­nan­iom takich filo­zofów jak św. Anzelm z Can­ter­bury, Kartezjusz, Got­tfried Wil­helm Leib­niz, David Hume czy Immanuel Kant, którzy twór­c­zo i kry­ty­cznie odnieśli się do tej fas­cynu­jącej atty­ck­iej zagad­ki. Dal­sze dzieje filo­zofii moż­na prze­cież inter­pre­tować jako wielką debatę o tym, czy wiedza, którą filo­zo­fowie tech­nicznie określa­ją jako wiedzę a pri­ori, rzeczy­wiś­cie ist­nieje, a jeśli tak, to jaki jest jej zakres.

W tym kon­tekś­cie moż­na zresztą pokusić się o pewne pro­roct­wo. Jeśli filo­zofia kiedykol­wiek osiąg­nie swój kres, to właśnie wtedy, gdy uzna, że o apri­o­rycznoś­ci wiedzy nie warto już roz­maw­iać. Aby temu prze­ci­wdzi­ałać, chce­my podtrzymy­wać tę najważniejszą filo­zoficzną dyskusję. W zebranych w numerze tek­stach staramy się pokazać, w jaki sposób prob­lem wiedzy a pri­ori ujaw­nia się nie tylko w epis­te­mologii i metafizyce, ale także w etyce, filo­zofii muzy­ki, matem­aty­ki czy poli­ty­ki.

Zachę­camy Was również do zwróce­nia uwa­gi na stałe dzi­ały pis­ma, w których tym razem przeczyta­cie m.in. o sztuce for­mułowa­nia kon­trar­gu­men­tów, moral­nym przesła­niu Deka­logu Krzyszto­fa Kieślowskiego czy też o sen­su­al­izmie Condil­la­ca. Dla nauczy­cieli jak zwyk­le przy­go­towal­iśmy sce­nar­iusz lekcji, a także objaśnie­nie kole­jnego frag­men­tu pod­stawy pro­gramowej z filo­zofii. Mamy nadzieję, że lek­tu­ra tego numeru poz­woli Wam poważnie rozważyć myśl, która tak moc­no zain­spirowała Pla­tona.

Filo­zo­fu­j­cie!

Redakc­ja


Zapraszamy do udziału w spotkaniach Klubu „Filozofuj!”. Zapowiedzi spotkań i relacje z dotychczasowych dyskusji są > tutaj.

Oso­by, które chci­ał­by pomóc przy zor­ga­ni­zowa­niu spotka­nia Klubu „Filo­zo­fuj!” w swoim mieś­cie, zaprasza­my do współpra­cy. Szczegóły > tutaj.



Down­load (PDF, 13.87MB)

Najnowszy numer można nabyć od 3 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy