Epistemologia Numer

Filozofuj! 2019 nr 2 (26)

W zebranych w numerze tekstach staramy się pokazać, w jaki sposób problem wiedzy a priori ujawnia się nie tylko w epistemologii i metafizyce, ale także w etyce, filozofii muzyki, matematyki czy polityki.

Zapisz się do naszego newslettera

Wydaw­cą cza­so­pi­sma jest

Klik­nij, aby pobrać plik pdf nume­ru 2(26)/2019:

Zachęcamy do lektury!


Czy WIESZ, ŻE…


Spis treści

Kalen­da­rium

Wywia­dy
Idee są mia­ra­mi orga­ni­za­cji świa­ta > Wywiad z prof. Dem­biń­skim, uzna­nym bada­czem filo­zo­fii Pla­to­na.
Ist­nie­je wie­dza a prio­ri > Wywiad z prof. Richar­dem Krau­tem, wybit­nym znaw­cą filo­zo­fii sta­ro­żyt­nej.

Arty­ku­ły
Kan­tow­skie a prio­ri > Andrzej J. Noras
Choć zagad­nie­nie aprio­rycz­no­ści jest obec­ne w filo­zo­fii od samych jej począt­ków, to autor Kry­ty­ki czy­ste­go rozu­mu zin­ter­pre­to­wał je w ory­gi­nal­ny spo­sób, for­mu­łu­jąc swo­ją słyn­ną teo­rię sądów. War­to usta­lić, cze­go napraw­dę ona doty­czy i czy mówi nam o a prio­ri coś, cze­go filo­zo­fo­wie sobie przed­tem nie uświa­da­mia­li.

Kalen­da­rium pro­ble­mo­we

Hume – o moż­li­wo­ści pozna­nia przy­ro­dy i mate­ma­ty­ce > Adam Grze­liń­ski
David Hume zna­ny jest z roz­dzie­la­nia dwóch rodza­jów wie­dzy: pierw­szy z nich doty­czy rela­cji pomię­dzy tre­ścia­mi nasze­go myśle­nia (ide­ami), dru­gi zaś fak­tów. Wyda­je się, że pozna­nie mate­ma­tycz­ne pozwa­la for­mu­ło­wać sądy, któ­rych oczy­wi­stość opie­ra się na intu­icji albo dowo­dzie. Nale­żą one do sfe­ry czy­ste­go myśle­nia, nato­miast wie­dza o przy­ro­dzie, zbu­do­wa­na na pod­sta­wie uogól­nie­nia zmy­sło­wych doświad­czeń, nie wykra­cza poza dostęp­ne czło­wie­ko­wi obser­wa­cje. Czy zatem cała mądrość mate­ma­ty­ka spro­wa­dza się do zna­jo­mo­ści ode­rwa­ne­go od fak­tów świa­ta idei i odkry­wa­nia pra­wi­dło­wo­ści, któ­re nie obo­wią­zu­ją w codzien­nym życiu? I z dru­giej stro­ny: czy rze­czy­wi­ście przy­ro­do­znaw­ca nic nie wie na pew­no i ma tyl­ko tyle spry­tu, by orzec, że sko­ro do tej pory świat dzia­łał tak, a nie ina­czej, to dalej będzie tak dzia­łać?

Skąd wie­my, co to jest utwór muzycz­ny? > Anna Bro­żek
Na pyta­nie „esen­cjal­ne”, zawar­te w tytu­le, moja odpo­wiedź brzmi: róż­ne rze­czy ma się na myśli, gdy się mówi o utwo­rze muzycz­nym. Podob­nie odpo­wia­dam na zawar­te w tytu­le pyta­nie „gene­tycz­ne”: róż­ne są rodza­je wie­dzy o muzy­ce, róż­ne są zatem źró­dła tej wie­dzy. Poza zupeł­nie wyjąt­ko­wy­mi wypad­ka­mi żaden z tych rodza­jów wie­dzy o muzy­ce – w żad­nym sen­sie sło­wa „muzy­ka” – nie jest jed­nak czy­sto aprio­rycz­ny.”

Aprio­rycz­ność filo­zo­fii poli­ty­ki > Ryszard Mor­dar­ski
Jeśli filo­zo­fia poli­ty­ki ma być dys­cy­pli­ną filo­zo­ficz­ną, to musi zacho­wać ele­men­ty wie­dzy aprio­rycz­nej. Czy filo­zo­fia poli­ty­ki może jed­nak obejść się bez odwo­łań do zacho­dzą­cych w świe­cie pro­ce­sów spo­łecz­nych? Trud­no wyobra­zić sobie, w jaki spo­sób pró­ba oce­ny ustro­jów poli­tycz­nych mogła­by mieć miej­sce, gdy­by filo­zo­fo­wie poli­ty­ki igno­ro­wa­li to, jaką for­mę przyj­mą one w rze­czy­wi­sto­ści. Na ile jed­nak filo­zo­fia poli­ty­ki zawie­ra w sobie ele­men­ty wie­dzy aprio­rycz­nej, a na ile ska­za­na jest na empi­rycz­ne źró­dła?

Czy w mate­ma­ty­ce poja­wia­ją się ele­men­ty empi­rycz­ne? > Krzysz­tof Wój­to­wicz
Poja­wie­nie się dowo­dów kom­pu­te­ro­wych skła­nia do posta­wie­nia w nowej for­mie pyta­nia doty­czą­ce­go empi­rycz­nych skła­do­wych wie­dzy mate­ma­tycz­nej. Czy moż­na zatem twier­dzić, że w dowo­dach mate­ma­tycz­nych poja­wia­ją się ele­men­ty empi­rycz­ne?

Unum argu­men­tum > Bła­żej Gębu­ra
Dowód onto­lo­gicz­ny sta­no­wi intry­gu­ją­cą pró­bę wyka­za­nia ist­nie­nia Boga jedy­nie za pomo­cą ana­li­zy tre­ści pojęć. Jego ewen­tu­al­ny suk­ces nie jest zależ­ny od fak­tów, mają­cych miej­sce w świe­cie. Z tego powo­du bywa trak­to­wa­ny jako naj­moc­niej­szy argu­ment teistycz­ny, choć jed­no­cze­śnie pozo­sta­je celem zma­so­wa­nej kry­ty­ki. Jest więc bar­dzo praw­do­po­dob­ne, że w chwi­li, gdy czy­tasz ten arty­kuł, ktoś na świe­cie ogła­sza nową wer­sję dowo­du, pod­czas gdy ktoś inny wła­śnie wyja­śnia, dla­cze­go Anzelm z Can­ter­bu­ry kom­plet­nie się pomy­lił.

Sta­no­wi­ska w spo­rze o a prio­ri – info­gra­fi­ka

Filo­zo­ficz­ne zoo
Kru­ki Hem­pla > Jakub Jer­naj­czyk

Czy ist­nie­ją aprio­rycz­ne praw­dy moral­ne? > Artur Szut­ta
Praw­dy (powi­nie­nem raczej powie­dzieć sądy) a prio­ri to tajem­ni­cza kate­go­ria. Bez koniecz­no­ści pro­wa­dze­nia eks­pe­ry­men­tów czy obser­wa­cji uzna­je­my, że suma kątów trój­ką­ta to 180˚, że 2 + 2 = 4 albo że coś nie może być i nie być jed­no­cze­śnie. Znaj­du­je­my takie praw­dy w mate­ma­ty­ce, logi­ce, epi­ste­mo­lo­gii, meta­fi­zy­ce, a nawet w fizy­ce (np. że nie ma zda­rzeń bez przy­czy­ny), ale czy ist­nie­ją praw­dy a prio­ri doty­czą­ce dobra lub zła moral­ne­go?

Narzę­dzia filo­zo­fa
Teo­ria argu­men­ta­cji: #21. Sztu­ka kontr­ar­gu­men­ta­cji (cz. 1) > Krzysz­tof A. Wie­czo­rek
Eks­pe­ry­ment myślo­wy: Posąg w służ­bie filo­zo­fii > Artur Szut­ta

Filo­zo­fia w lite­ra­tu­rze
O wdzięcz­no­ści i nie­wdzięcz­no­ści > Nata­sza Szut­ta

Filo­zo­fia w szko­le
W poszu­ki­wa­niu szczę­ścia > Doro­ta Mon­kie­wicz-Cybul­ska

Gawę­dy o języ­ku: #8. Przed­staw­my sobie przed­sta­wie­nie > Woj­ciech Żeła­niec

Saty­ra
Lemat Kan­ta-Mark­sa > Piotr Bar­tu­la

Felie­ton
Nie­strasz­ny nam Matrix > Adam Gro­bler

Lek­cja filo­zo­fii
#7. Ary­sto­te­les > Jacek Woj­ty­siak

Z pół­ki filo­zo­fa…
Instynkt sztu­ki – recen­zja > Anna Zych

Filo­zo­fia w fil­mie
Deka­log I > Bła­żej Gębu­ra

Filo­zo­fia z przy­mru­że­niem oka


Redak­to­rzy pro­wa­dzą­cy nume­ru: Bła­żej Gębu­ra


Dro­dzy Czy­tel­ni­cy,

nie­kie­dy pod­kre­śla się, że filo­zo­fia jest war­to­ścio­wa o tyle, o ile moż­na ją odnieść do pro­ble­mów życia codzien­ne­go. Sta­ro­żyt­ni Gre­cy dostrze­gli jed­nak, że jej praw­dzi­wy rdzeń sta­no­wi czy­ste myśle­nie. Bez cie­nia prze­sa­dy moż­na stwier­dzić, że dzię­ki tej intu­icji doko­na­li jed­ne­go z naj­bar­dziej spek­ta­ku­lar­nych odkryć w histo­rii ludz­kiej cywi­li­za­cji. Uzna­li, że ist­nie­je wie­dza, któ­ra jest nie­za­leż­na od doświad­cze­nia zmy­sło­we­go: ani nie bie­rze z nie­go począt­ku, ani tym bar­dziej nie może być przez nie zakwe­stio­no­wa­na. Myśli­cie­lem, któ­ry naj­bar­dziej kon­se­kwent­nie roz­wi­nął ten pomysł i poświę­cił się nie­stru­dzo­nej eks­plo­ra­cji świa­ta idei, był Pla­ton. Nie jest więc przy­pad­kiem, że publi­ku­je­my w tym nume­rze aż dwa wywia­dy, w któ­rych wybit­ni znaw­cy filo­zo­fii sta­ro­żyt­nej wska­zu­ją na zna­cze­nie i niu­an­se dok­try­ny twór­cy Aka­de­mii.

Jed­nak resz­ta – wbrew stwier­dze­niu Alfre­da Nor­tha Whi­te­he­ada – nie jest tyl­ko przy­pi­sem, dla­te­go uwa­gę poświę­ca­my rów­nież doko­na­niom takich filo­zo­fów jak św. Anzelm z Can­ter­bu­ry, Kar­te­zjusz, Got­t­fried Wil­helm Leib­niz, David Hume czy Imma­nu­el Kant, któ­rzy twór­czo i kry­tycz­nie odnie­śli się do tej fascy­nu­ją­cej attyc­kiej zagad­ki. Dal­sze dzie­je filo­zo­fii moż­na prze­cież inter­pre­to­wać jako wiel­ką deba­tę o tym, czy wie­dza, któ­rą filo­zo­fo­wie tech­nicz­nie okre­śla­ją jako wie­dzę a prio­ri, rze­czy­wi­ście ist­nie­je, a jeśli tak, to jaki jest jej zakres.

W tym kon­tek­ście moż­na zresz­tą poku­sić się o pew­ne pro­roc­two. Jeśli filo­zo­fia kie­dy­kol­wiek osią­gnie swój kres, to wła­śnie wte­dy, gdy uzna, że o aprio­rycz­no­ści wie­dzy nie war­to już roz­ma­wiać. Aby temu prze­ciw­dzia­łać, chce­my pod­trzy­my­wać tę naj­waż­niej­szą filo­zo­ficz­ną dys­ku­sję. W zebra­nych w nume­rze tek­stach sta­ra­my się poka­zać, w jaki spo­sób pro­blem wie­dzy a prio­ri ujaw­nia się nie tyl­ko w epi­ste­mo­lo­gii i meta­fi­zy­ce, ale tak­że w ety­ce, filo­zo­fii muzy­ki, mate­ma­ty­ki czy poli­ty­ki.

Zachę­ca­my Was rów­nież do zwró­ce­nia uwa­gi na sta­łe dzia­ły pisma, w któ­rych tym razem prze­czy­ta­cie m.in. o sztu­ce for­mu­ło­wa­nia kontr­ar­gu­men­tów, moral­nym prze­sła­niu Deka­lo­gu Krzysz­to­fa Kie­ślow­skie­go czy też o sen­su­ali­zmie Con­dil­la­ca. Dla nauczy­cie­li jak zwy­kle przy­go­to­wa­li­śmy sce­na­riusz lek­cji, a tak­że obja­śnie­nie kolej­ne­go frag­men­tu pod­sta­wy pro­gra­mo­wej z filo­zo­fii. Mamy nadzie­ję, że lek­tu­ra tego nume­ru pozwo­li Wam poważ­nie roz­wa­żyć myśl, któ­ra tak moc­no zain­spi­ro­wa­ła Pla­to­na.

Filo­zo­fuj­cie!

Redak­cja


Zapraszamy do udziału w spotkaniach Klubu „Filozofuj!”. Zapowiedzi spotkań i relacje z dotychczasowych dyskusji są > tutaj.

Oso­by, któ­re chciał­by pomóc przy zor­ga­ni­zo­wa­niu spo­tka­nia Klu­bu „Filo­zo­fuj!” w swo­im mie­ście, zapra­sza­my do współ­pra­cy. Szcze­gó­ły > tutaj.



Down­lo­ad (PDF, 13.87MB)

Najnowszy numer można nabyć od 2 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy