Epistemologia Numer

Filozofuj! 2019 nr 2 (26)

W zebranych w numerze tekstach staramy się pokazać, w jaki sposób problem wiedzy a priori ujawnia się nie tylko w epistemologii i metafizyce, ale także w etyce, filozofii muzyki, matematyki czy polityki.

Wydaw­cą cza­so­pi­sma jest

Klik­nij, aby pobrać plik pdf nume­ru 2(26)/2019:

Zachęcamy do lektury!


Czy WIESZ, ŻE…


Spis treści

Kalen­da­rium

Wywia­dy
Idee są mia­ra­mi orga­ni­za­cji świa­ta > Wywiad z prof. Dem­biń­skim, uzna­nym bada­czem filo­zo­fii Pla­to­na.
Ist­nie­je wie­dza a prio­ri > Wywiad z prof. Richar­dem Krau­tem, wybit­nym znaw­cą filo­zo­fii starożytnej.

Arty­ku­ły
Kan­tow­skie a prio­ri > Andrzej J. Noras
Choć zagad­nie­nie aprio­rycz­no­ści jest obec­ne w filo­zo­fii od samych jej począt­ków, to autor Kry­ty­ki czy­ste­go rozu­mu zin­ter­pre­to­wał je w ory­gi­nal­ny spo­sób, for­mu­łu­jąc swo­ją słyn­ną teo­rię sądów. War­to usta­lić, cze­go napraw­dę ona doty­czy i czy mówi nam o a prio­ri coś, cze­go filo­zo­fo­wie sobie przed­tem nie uświadamiali.

Kalen­da­rium problemowe

Hume – o moż­li­wo­ści pozna­nia przy­ro­dy i mate­ma­ty­ce > Adam Grze­liń­ski
David Hume zna­ny jest z roz­dzie­la­nia dwóch rodza­jów wie­dzy: pierw­szy z nich doty­czy rela­cji pomię­dzy tre­ścia­mi nasze­go myśle­nia (ide­ami), dru­gi zaś fak­tów. Wyda­je się, że pozna­nie mate­ma­tycz­ne pozwa­la for­mu­ło­wać sądy, któ­rych oczy­wi­stość opie­ra się na intu­icji albo dowo­dzie. Nale­żą one do sfe­ry czy­ste­go myśle­nia, nato­miast wie­dza o przy­ro­dzie, zbu­do­wa­na na pod­sta­wie uogól­nie­nia zmy­sło­wych doświad­czeń, nie wykra­cza poza dostęp­ne czło­wie­ko­wi obser­wa­cje. Czy zatem cała mądrość mate­ma­ty­ka spro­wa­dza się do zna­jo­mo­ści ode­rwa­ne­go od fak­tów świa­ta idei i odkry­wa­nia pra­wi­dło­wo­ści, któ­re nie obo­wią­zu­ją w codzien­nym życiu? I z dru­giej stro­ny: czy rze­czy­wi­ście przy­ro­do­znaw­ca nic nie wie na pew­no i ma tyl­ko tyle spry­tu, by orzec, że sko­ro do tej pory świat dzia­łał tak, a nie ina­czej, to dalej będzie tak działać?

Skąd wie­my, co to jest utwór muzycz­ny? > Anna Bro­żek
Na pyta­nie „esen­cjal­ne”, zawar­te w tytu­le, moja odpo­wiedź brzmi: róż­ne rze­czy ma się na myśli, gdy się mówi o utwo­rze muzycz­nym. Podob­nie odpo­wia­dam na zawar­te w tytu­le pyta­nie „gene­tycz­ne”: róż­ne są rodza­je wie­dzy o muzy­ce, róż­ne są zatem źró­dła tej wie­dzy. Poza zupeł­nie wyjąt­ko­wy­mi wypad­ka­mi żaden z tych rodza­jów wie­dzy o muzy­ce – w żad­nym sen­sie sło­wa „muzy­ka” – nie jest jed­nak czy­sto aprioryczny.”

Aprio­rycz­ność filo­zo­fii poli­ty­ki > Ryszard Mor­dar­ski
Jeśli filo­zo­fia poli­ty­ki ma być dys­cy­pli­ną filo­zo­ficz­ną, to musi zacho­wać ele­men­ty wie­dzy aprio­rycz­nej. Czy filo­zo­fia poli­ty­ki może jed­nak obejść się bez odwo­łań do zacho­dzą­cych w świe­cie pro­ce­sów spo­łecz­nych? Trud­no wyobra­zić sobie, w jaki spo­sób pró­ba oce­ny ustro­jów poli­tycz­nych mogła­by mieć miej­sce, gdy­by filo­zo­fo­wie poli­ty­ki igno­ro­wa­li to, jaką for­mę przyj­mą one w rze­czy­wi­sto­ści. Na ile jed­nak filo­zo­fia poli­ty­ki zawie­ra w sobie ele­men­ty wie­dzy aprio­rycz­nej, a na ile ska­za­na jest na empi­rycz­ne źródła?

Czy w mate­ma­ty­ce poja­wia­ją się ele­men­ty empi­rycz­ne? > Krzysz­tof Wój­to­wicz
Poja­wie­nie się dowo­dów kom­pu­te­ro­wych skła­nia do posta­wie­nia w nowej for­mie pyta­nia doty­czą­ce­go empi­rycz­nych skła­do­wych wie­dzy mate­ma­tycz­nej. Czy moż­na zatem twier­dzić, że w dowo­dach mate­ma­tycz­nych poja­wia­ją się ele­men­ty empiryczne?

Unum argu­men­tum > Bła­żej Gębu­ra
Dowód onto­lo­gicz­ny sta­no­wi intry­gu­ją­cą pró­bę wyka­za­nia ist­nie­nia Boga jedy­nie za pomo­cą ana­li­zy tre­ści pojęć. Jego ewen­tu­al­ny suk­ces nie jest zależ­ny od fak­tów, mają­cych miej­sce w świe­cie. Z tego powo­du bywa trak­to­wa­ny jako naj­moc­niej­szy argu­ment teistycz­ny, choć jed­no­cze­śnie pozo­sta­je celem zma­so­wa­nej kry­ty­ki. Jest więc bar­dzo praw­do­po­dob­ne, że w chwi­li, gdy czy­tasz ten arty­kuł, ktoś na świe­cie ogła­sza nową wer­sję dowo­du, pod­czas gdy ktoś inny wła­śnie wyja­śnia, dla­cze­go Anzelm z Can­ter­bu­ry kom­plet­nie się pomylił.

Sta­no­wi­ska w spo­rze o a prio­ri – infografika

Filo­zo­ficz­ne zoo
Kru­ki Hem­pla > Jakub Jernajczyk

Czy ist­nie­ją aprio­rycz­ne praw­dy moral­ne? > Artur Szut­ta
Praw­dy (powi­nie­nem raczej powie­dzieć sądy) a prio­ri to tajem­ni­cza kate­go­ria. Bez koniecz­no­ści pro­wa­dze­nia eks­pe­ry­men­tów czy obser­wa­cji uzna­je­my, że suma kątów trój­ką­ta to 180˚, że 2 + 2 = 4 albo że coś nie może być i nie być jed­no­cze­śnie. Znaj­du­je­my takie praw­dy w mate­ma­ty­ce, logi­ce, epi­ste­mo­lo­gii, meta­fi­zy­ce, a nawet w fizy­ce (np. że nie ma zda­rzeń bez przy­czy­ny), ale czy ist­nie­ją praw­dy a prio­ri doty­czą­ce dobra lub zła moralnego?

Narzę­dzia filo­zo­fa
Teo­ria argu­men­ta­cji: #21. Sztu­ka kontr­ar­gu­men­ta­cji (cz. 1) > Krzysz­tof A. Wie­czo­rek
Eks­pe­ry­ment myślo­wy: Posąg w służ­bie filo­zo­fii > Artur Szutta

Filo­zo­fia w lite­ra­tu­rze
O wdzięcz­no­ści i nie­wdzięcz­no­ści > Nata­sza Szutta

Filo­zo­fia w szko­le
W poszu­ki­wa­niu szczę­ścia > Doro­ta Monkiewicz-Cybulska

Gawę­dy o języ­ku: #8. Przed­staw­my sobie przed­sta­wie­nie > Woj­ciech Żełaniec

Saty­ra
Lemat Kan­ta-Mark­sa > Piotr Bartula

Felie­ton
Nie­strasz­ny nam Matrix > Adam Grobler

Lek­cja filo­zo­fii
#7. Ary­sto­te­les > Jacek Wojtysiak

Z pół­ki filo­zo­fa…
Instynkt sztu­ki – recen­zja > Anna Zych

Filo­zo­fia w fil­mie
Deka­log I > Bła­żej Gębura

Filo­zo­fia z przy­mru­że­niem oka


Redak­to­rzy pro­wa­dzą­cy nume­ru: Bła­żej Gębura


Dro­dzy Czytelnicy,

nie­kie­dy pod­kre­śla się, że filo­zo­fia jest war­to­ścio­wa o tyle, o ile moż­na ją odnieść do pro­ble­mów życia codzien­ne­go. Sta­ro­żyt­ni Gre­cy dostrze­gli jed­nak, że jej praw­dzi­wy rdzeń sta­no­wi czy­ste myśle­nie. Bez cie­nia prze­sa­dy moż­na stwier­dzić, że dzię­ki tej intu­icji doko­na­li jed­ne­go z naj­bar­dziej spek­ta­ku­lar­nych odkryć w histo­rii ludz­kiej cywi­li­za­cji. Uzna­li, że ist­nie­je wie­dza, któ­ra jest nie­za­leż­na od doświad­cze­nia zmy­sło­we­go: ani nie bie­rze z nie­go począt­ku, ani tym bar­dziej nie może być przez nie zakwe­stio­no­wa­na. Myśli­cie­lem, któ­ry naj­bar­dziej kon­se­kwent­nie roz­wi­nął ten pomysł i poświę­cił się nie­stru­dzo­nej eks­plo­ra­cji świa­ta idei, był Pla­ton. Nie jest więc przy­pad­kiem, że publi­ku­je­my w tym nume­rze aż dwa wywia­dy, w któ­rych wybit­ni znaw­cy filo­zo­fii sta­ro­żyt­nej wska­zu­ją na zna­cze­nie i niu­an­se dok­try­ny twór­cy Akademii.

Jed­nak resz­ta – wbrew stwier­dze­niu Alfre­da Nor­tha Whi­te­he­ada – nie jest tyl­ko przy­pi­sem, dla­te­go uwa­gę poświę­ca­my rów­nież doko­na­niom takich filo­zo­fów jak św. Anzelm z Can­ter­bu­ry, Kar­te­zjusz, Got­t­fried Wil­helm Leib­niz, David Hume czy Imma­nu­el Kant, któ­rzy twór­czo i kry­tycz­nie odnie­śli się do tej fascy­nu­ją­cej attyc­kiej zagad­ki. Dal­sze dzie­je filo­zo­fii moż­na prze­cież inter­pre­to­wać jako wiel­ką deba­tę o tym, czy wie­dza, któ­rą filo­zo­fo­wie tech­nicz­nie okre­śla­ją jako wie­dzę a prio­ri, rze­czy­wi­ście ist­nie­je, a jeśli tak, to jaki jest jej zakres.

W tym kon­tek­ście moż­na zresz­tą poku­sić się o pew­ne pro­roc­two. Jeśli filo­zo­fia kie­dy­kol­wiek osią­gnie swój kres, to wła­śnie wte­dy, gdy uzna, że o aprio­rycz­no­ści wie­dzy nie war­to już roz­ma­wiać. Aby temu prze­ciw­dzia­łać, chce­my pod­trzy­my­wać tę naj­waż­niej­szą filo­zo­ficz­ną dys­ku­sję. W zebra­nych w nume­rze tek­stach sta­ra­my się poka­zać, w jaki spo­sób pro­blem wie­dzy a prio­ri ujaw­nia się nie tyl­ko w epi­ste­mo­lo­gii i meta­fi­zy­ce, ale tak­że w ety­ce, filo­zo­fii muzy­ki, mate­ma­ty­ki czy polityki.

Zachę­ca­my Was rów­nież do zwró­ce­nia uwa­gi na sta­łe dzia­ły pisma, w któ­rych tym razem prze­czy­ta­cie m.in. o sztu­ce for­mu­ło­wa­nia kontr­ar­gu­men­tów, moral­nym prze­sła­niu Deka­lo­gu Krzysz­to­fa Kie­ślow­skie­go czy też o sen­su­ali­zmie Con­dil­la­ca. Dla nauczy­cie­li jak zwy­kle przy­go­to­wa­li­śmy sce­na­riusz lek­cji, a tak­że obja­śnie­nie kolej­ne­go frag­men­tu pod­sta­wy pro­gra­mo­wej z filo­zo­fii. Mamy nadzie­ję, że lek­tu­ra tego nume­ru pozwo­li Wam poważ­nie roz­wa­żyć myśl, któ­ra tak moc­no zain­spi­ro­wa­ła Platona.

Filo­zo­fuj­cie!

Redak­cja


Zapraszamy do udziału w spotkaniach Klubu „Filozofuj!”. Zapowiedzi spotkań i relacje z dotychczasowych dyskusji są > tutaj.

Oso­by, któ­re chciał­by pomóc przy zor­ga­ni­zo­wa­niu spo­tka­nia Klu­bu „Filo­zo­fuj!” w swo­im mie­ście, zapra­sza­my do współ­pra­cy. Szcze­gó­ły > tutaj.



Down­lo­ad (PDF, 13.87MB)

Najnowszy numer można nabyć od 1 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Skomentuj

Kliknij, aby skomentować

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy